Bağımlılıkta en sık rastlanan deneyimlerden biri şudur: Kişi haftalar veya aylar boyunca bağımlılık davranışını sürdürmeden ilerler, ancak belirli bir ortamda, kişiyle ya da beklenmedik bir anda yoğun bir istek dalgası yaşar. Bu durum çoğu zaman “bir anda oldu” şeklinde anlatılır; oysa nörobilim ve öğrenme kuramları açısından bakıldığında bu, uzun bir geçmişin ürünüdür. Soru şudur: Neden bazı uyaranlar, üzerinden zaman geçmiş olsa bile kişiyi tekrar eski davranışa doğru çeker?
Tetikleyici Nedir?
Tetikleyici, geçmişte bağımlılık davranışıyla eşleşmiş herhangi bir içsel ya da dışsal uyaran olarak tanımlanır. Bu bir mekan, bir kişi, bir saat dilimi ya da bir duygusal durum olabilir. Önemli olan, bu uyaranın geçmişte ödül deneyimiyle eşleşmiş olmasıdır. Bu eşleşme, klasik koşullanma süreçleriyle ortaya çıkar. Başlangıçta nötr olan bir uyaran, tekrar eden deneyimlerle “istek uyandıran” bir bağlama dönüşür (Everitt & Robbins, 2005; Akvardar, 2011).
Beyin Neden Unutmaz?
Bağımlılıkla ilişkili öğrenmeler, amigdala ve hipokampus gibi bellek ve duygu işleme merkezlerinde güçlü izler bırakır. Bu sistemler, hangi uyaranların “önemli” olduğunu işaretler ve duygusal yoğunluğu yüksek deneyimler —haz, rahatlama veya kaçış— daha kalıcı biçimde kodlanır (Hyman, Malenka, & Nestler, 2006; Çetin, 2014). Dolayısıyla tetikleyiciler zamanla zayıflayabilir, ancak tamamen ortadan kalkmaz.
İstek Nasıl Ortaya Çıkar?
Tetikleyiciyle karşılaşıldığında dopaminerjik sistem aktive olur. Dopamin yalnızca hazla değil, aynı zamanda “istemek” ile yakından ilişkilidir (Berridge & Robinson, 2016). Bu nedenle kişi, davranış artık eskisi kadar keyifli olmasa bile, ona yönelik güçlü bir çekim hissedebilir. Bu süreç, çoğu zaman otomatik ve hızlıdır; kişi nedenini anlamadan kendini davranışa yaklaşırken bulabilir. Araştırmalarda madde kullanımında tetikleyici uyaranlar karşısında beyin ödül merkezlerinde belirgin aktivasyon gözlemlenmektedir (Ögel & Akvardar, 2010).
İnsanlar Neden Güçlü Tetikleyicilerdir?
Sosyal bağlam, bağımlılık davranışlarının öğrenilmesinde kritik bir rol oynar. Belirli kişilerle geçirilen zaman, yalnızca davranışı değil, o davranışın duygusal tonunu da kodlar. Örneğin, bir arkadaş grubuyla geçirilen zaman, aidiyet, rahatlama veya kabul edilme hissini beraberinde getirir. Dolayısıyla o kişilerle tekrar karşılaşmak, yalnızca bir anıyı değil, o duygusal durumu da yeniden aktive eder (Bandura, 1977; Yalçınkaya, 2015).
Duygular
Dışsal uyaranlar kadar, içsel tetikleyiciler özellikle duygular da güçlüdür. Kaygı, yalnızlık, öfke veya sıkıntı gibi duygular, geçmişte bağımlılık davranışıyla düzenlenmişse, zamanla kendileri birer tetikleyici haline gelir. Kişi çoğu zaman “neden istediğini” bilmez; aslında tetiklenen şey duygusal bir durumdur (Koob & Le Moal, 2008; Sarı, 2016).
Neden Aynı Ortama Dönmek Riski Artırır?
Bağlamsal öğrenme, bağımlılıkta kritik bir rol oynar. Beyin, belirli davranışları belirli ortamlarla eşleştirir. Bu nedenle kişi aynı fiziksel ortama döndüğünde, geçmişteki davranış repertuarı daha kolay aktive olur. Bu durum, yeniden bağlamlanma etkisi (context-induced relapse) olarak adlandırılır ve özellikle iyileşmenin ilk dönemlerinde ciddi risk oluşturur (Crombag, Bossert, Koya, & Shaham, 2008; Akvardar, 2011).
Tetikleyicilerle Mücadele
Tetikleyicilerle baş etmede ilk adım, onları ortadan kaldırmaya çalışmak değil, tanımaktır. Tüm tetikleyicilerden kaçınmak pratikte mümkün değildir. Sürdürülebilir yaklaşım, kişinin tetikleyici haritasını çıkarmasıdır:
-
Hangi duygular isteği artırıyor?
-
Hangi ortamlar riskli?
-
Kimlerle birlikteyken kontrol azalıyor?
Bu farkındalık, otomatikleşmiş tepkiler ile bilinçli seçimler arasında bir “duraklama alanı” sağlar. Ardından alternatif duygu düzenleme stratejileri geliştirmek önemlidir; çünkü bağımlılık davranışı çoğu zaman bir işlev görür (Sarı, 2016). Tetikleyiciler, zayıflığın değil öğrenmenin ürünüdür. Beyin, bir zamanlar işe yarayan bir stratejiyi hatırlamakta ısrar eder. “Geri çekilmek” çoğu zaman geriye gitmek değil, aktive olmuş eski bir yolun yeniden görünür hâle gelmesidir. Farkındalık, tetikleyicilerle baş etmede ilk ve en güçlü adımdır.
Kaynakça
-
Akvardar, Y. (2011). Madde bağımlılığı: Nörolojik ve psikososyal boyutlar. Ankara Üniversitesi Yayınları.
-
Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
-
Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (2016). Liking, wanting, and the incentive-sensitization theory of addiction. American Psychologist, 71(8), 670–679.
-
Crombag, H. S., Bossert, J. M., Koya, E., & Shaham, Y. (2008). Context-induced relapse to drug seeking. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 363(1507), 3233–3243.
-
Çetin, M. (2014). Bağımlılıkta öğrenme ve bellek süreçleri. Türk Psikiyatri Dergisi, 25(2), 90–97.
-
Hyman, S. E., Malenka, R. C., & Nestler, E. J. (2006). Neural mechanisms of addiction: The role of reward-related learning and memory. Annual Review of Neuroscience, 29, 565–598.
-
Koob, G. F., & Le Moal, M. (2008). Addiction and the brain antireward system. Annual Review of Psychology, 59, 29–53.
-
Ögel, K., & Akvardar, Y. (2010). Madde bağımlılığı: Tanı ve tedavi yaklaşımları. Türk Psikiyatri Dergisi, 21(3), 195–208.
-
Sarı, F. (2016). Duygusal düzenleme ve bağımlılık davranışları. Bağımlılık Dergisi, 17(2), 45–56.
-
Yalçınkaya, M. (2015). Sosyal bağlamın bağımlılık davranışlarına etkisi. Türk Psikoloji Yazıları, 18(34), 12–25.
