Herkese Koşarken, Kendime Hep Geç Kaldım…
Bazı insanlar herhangi bir karşılık beklemeden, hatta çoğu zaman bu durumun kendi değerlerini düşürdüğünü hissetmelerine rağmen insanlara karşı “saf şefkat” göstermeyi bırakamazlar. Zor zamanlarınızda siz onlardan yardım istememiş olsanız bile yanınızda belirirler. Hayır demek fıtratlarında yoktur. İkili ilişkilerde alma–verme dengesini koruyamazlar; bunun sonunda ise çoğu zaman hayal kırıklığı ve dargınlık yaşarlar. Yaşadıkları hayal kırıklıklarının ardından dudaklarından tek bir cümle dökülür: “Ben olsam ona böyle davranmazdım.”
Yardım Etmenin Görünmez Kökenleri ve Çocukluk Rolleri
Bu kişiler, sınır çizmekte zorlanırlar. Üstelik bu tutumları yalnızca sevdiklerine karşı değil; hiç tanımadıkları, sevmedikleri, bir daha hiç görmeyecekleri insanlara karşı da sürer. Merhamet ve şefkatlerinin bedelini fazlaca kırılmakla öderler. Çünkü karşılarındaki insanlar çoğu zaman şefkatin bu kadar saf hâlini taşımaz. Bu kişilerin empati yetenekleri oldukça yüksektir; adeta bir cengâver gibi her duruma atlarlar. Kendi sorunlarını tek başına çözmeye alışmışken, başkalarının sorunlarını da çözmeleri gerektiğine öylesine inanmışlardır ki, bir süre sonra karşılarındaki insanları da buna ikna etmiş olurlar. Oysa süper yardımcı olmak çoğu zaman bir karakter özelliği değil, erken yaşlarda öğrenilmiş bir uyum stratejisidir.
Çocukken sevilmenin, kabul edilmenin ya da görülmenin yolu “iyi olmak”, “sorun çıkarmamak”, “herkesi idare etmek” olduğunda; yardım etmek zamanla bir seçim olmaktan çıkar, zorunluluğa dönüşür. Kendi ihtiyacını fark etmek bile bencillik gibi hissettirilir. Bu kişiler başkalarına koşarken, içten içe şu cümleyi fısıldar: “Ben de birinin bana koşmasını isterdim.”
Güçlü Görünmenin Bedeli ve İçsel Yalnızlık
Süper yardımcılar çoğu zaman çevreleri tarafından “güçlü” olarak etiketlenir. O kadar ki onların da yorulabileceği, kırılabileceği, vazgeçmek isteyebileceği ihtimali kimsenin aklına gelmez. Çünkü onlar yardım isterken değil, yardım ederken görünür olmuşlardır hep. Güçlü olmak bir noktadan sonra bir övgü değil, sessiz bir yalnızlığa dönüşür. İnsan, güçlü görüldüğü kadar korunmaz. Bu kişiler için “hayır” demek sadece bir kelime değildir; reddedilme, sevilmeme ya da yoğun bir vicdan azabıyla eşdeğerdir. Hayır dediklerinde birilerini yarım bırakacaklarını, ihtiyaç anında kötü biri olacaklarını düşünürler. Uzman psikologlar Jess Baker ve Rod Vincent, kendi ihtiyaçlarını karşılayamazken başkalarına yardım etme dürtüsü olan bireyleri tanımlamak için “super helper” terimini kullanır. Kitaplarında şu ifadeye yer verirler:
“Başkalarına, kendimize davrandığımızdan daha iyi davranırız. Aslında başkalarına da kendimize davrandığımız gibi davransaydık, arkadaşlarımız haklı olarak bizimle görüşmeyi keserlerdi. Oysa başkalarına sunduğumuz şefkatli sevgiyi kendimiz de hak ediyoruz. Kendine karşı nazik olmaktan bahsediyorum.”
Bu alıntı, süper yardımcıların başkalarına sundukları şefkati kendilerinden nasıl bilinçsizce esirgediklerini çarpıcı biçimde ortaya koyar. Süper yardımcıların öz eleştirisi genellikle iki düzeyde işler: Ya yeterince yardımcı olamadıkları için kendilerini suçlarlar ya da karşılıksız verdikleri emeğin sonunda yorgun, kırgın ve sömürülmüş hissettiklerini fark edip yine kendilerini suçlarlar. Oysa burada bir hata ya da suç yoktur. Sorun, şefkatin yönünün tek taraflı olmasıdır.
Ruhun Sessiz Çığlığı ve Bedensel Yansımalar
Süper yardımcıların en yabancı olduğu duygu kendine öz şefkattir. Başkalarına söyledikleri teselli cümlelerini kendilerine yönelttiklerinde içlerinde sert bir ses yükselir: “Abartıyorsun”, “Dayanmalısın”, “Başkaları daha zor durumda.” Oysa şefkat bölünmez; ya vardır ya yoktur. Başkalarına sunduğumuz şefkat bize de uzanmadıkça iyileştirici değil, tüketicidir. Uzun süre süper yardımcı rolünde kalmak yalnızca duygusal değil, bedensel bir yorgunluk da yaratır. Tükenmişlik, kronik yorgunluk, açıklanamayan ağrılar, sık hastalanma… Beden, söylenemeyen “artık yapamıyorum” cümlesini kendi diliyle ifade etmeye başlar. Çünkü ruh sustukça, beden konuşur.
Karşıdaki kişiye “neden?” diye soramayacak kadar kendinden ödün verince, insan aynadaki yüzden başka suçlayacak kimse de bulamaz. Belki de süper yardımcı olmak, iyiliğin en saf hâli değil; iyiliğin kendini unutturduğu noktadır. Ve belki iyileşme, herkese yetişmekten vazgeçip ilk kez kendine dönmekle başlar. Çünkü şefkat, ancak sınırlarla birlikte var olduğunda gerçekten iyileştirir.
Psikolojik açıdan bakıldığında, süper yardımcı davranış örüntüsü çoğu zaman kişinin ilişki kurma biçiminin merkezinde yer alır. Bu kişiler yardım ettiklerinde kendilerini daha güvende, daha değerli ve ilişkide daha sağlam hissederler. Yardım etmek, yalnızca başkası için yapılan bir davranış değil; aynı zamanda terk edilmemek, sevilmek ve ilişkide kalabilmek için kullanılan bir araç hâline gelir. Bu nedenle yardım etme davranışını bırakmak ya da sınırlamak, kişilerde yoğun bir kaygı yaratabilir.
Klinik gözlemler, süper yardımcıların yardım ettikleri kadar yardım alamadıklarında derin bir hayal kırıklığı yaşadıklarını göstermektedir. Ancak bu hayal kırıklığı çoğu zaman karşı tarafa yöneltilmez. Aksine kişi, beklentiye girdiği için kendini suçlar. Bu da duyguların bastırılmasına, öfkenin içe yönelmesine ve zamanla tükenmişliğe yol açar. Süper yardımcılar genellikle “anlayışlı”, “fedakâr” ve “idare eden” kişi olmayı sürdürürken, kendi duygusal ihtiyaçlarını fark etmekte zorlanırlar. Psikoterapi sürecinde bu örüntüyle çalışmak, kişinin yardım etmeyi tamamen bırakmasını değil; yardım etmenin sınırlarını yeniden tanımlamasını hedefler. Amaç, şefkati ortadan kaldırmak değil, onu daha dengeli ve sürdürülebilir bir hâle getirmektir. Kişi kendi ihtiyacını fark etmeye ve ifade etmeye başladığında, yardım etmek zorunluluktan çıkıp gerçek bir seçim hâline gelir.
