Bazı diziler vardır, sadece izleyip geçmezsiniz; karakterlerin yaşadıklarını düşünür, hatta zaman zaman kendi hayatınızdan izler bulursunuz. Zeytin Ağacı da tam olarak böyle bir yapım. Üç yakın arkadaşın hikâyesi üzerinden çocukluk deneyimleri, aile ilişkileri, travmalar, yas, affetme ve iyileşme gibi pek çok psikolojik konuya dokunuyor.
Dizinin en çok konuşulan yönlerinden biri ise aile dizimi yaklaşımı. Ancak bu yöntemin bilimsel psikoloji açısından tartışmalı olduğunu da unutmamak gerekiyor. Bu yüzden diziyi değerlendirirken hem bilimsel psikoloji kuramlarının desteklediği noktaları hem de kurguya dayanan yönlerini birlikte ele almak önemli.
Bu makalede, Zeytin Ağacı dizisine travma, bağlanma, aile sistemleri kuramı ve travma sonrası büyüme açısından bakarak karakterlerin yaşadığı psikolojik süreçleri değerlendireceğim. Travmanın Psikolojik Temelleri Travma, bireyin baş etme kapasitesini aşan ve yoğun korku, çaresizlik veya tehdit algısı oluşturan olayların ardından ortaya çıkan psikolojik etkileri ifade etmektedir (American Psychiatric Association [APA], 2022). Günümüzde travma yalnızca savaş, doğal afet veya fiziksel saldırı gibi ağır yaşam olaylarıyla sınırlandırılmamaktadır.
Çocukluk döneminde yaşanan duygusal ihmal, ebeveyn kaybı, kronik eleştirilme, reddedilme veya güvenli bağlanmanın gelişememesi de uzun vadeli psikolojik etkiler bırakabilmektedir (van der Kolk, 2014). Araştırmalar, çocukluk dönemindeki olumsuz yaşantıların yetişkinlikte depresyon, kaygı bozuklukları, kişilerarası ilişki problemleri, düşük benlik saygısı ve duygu düzenleme güçlükleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir (Felitti ve ark., 1998). Travmatik yaşantılar bireyin dünyayı güvenli algılama biçimini değiştirebilmekte, kişilerarası ilişkilerde güvensizlik geliştirmesine neden olabilmektedir.
Zeytin Ağacı dizisinde karakterlerin yaşamları incelendiğinde geçmişte yaşanan birçok olayın bugünkü davranışları şekillendirdiği görülmektedir. Dizinin bu yönü, gelişim psikolojisinin temel varsayımlarından biri olan "çocukluk deneyimlerinin yetişkinlik üzerindeki etkisi" ile uyumludur. Kuşaklararası Travma Kuşaklararası travma, travmatik yaşantıların yalnızca olayı yaşayan bireyi değil, sonraki kuşakları da çeşitli yollarla etkileyebilmesini ifade etmektedir (Danieli, 1998).
Özellikle savaşlar, göçler, aile içi şiddet, yoksulluk ve ağır kayıplar sonrasında ebeveynlerin çocuk yetiştirme biçimleri değişebilmekte; bu durum çocukların psikolojik gelişimini etkileyebilmektedir. Kuşaklararası travmanın aktarımı yalnızca davranışsal yollarla açıklanmamaktadır. Son yıllarda epigenetik araştırmalar, yoğun stresin biyolojik mekanizmalar üzerinde de kalıcı etkiler bırakabileceğini göstermektedir (Yehuda & Lehrner, 2018).
Bununla birlikte psikolojide travmanın aktarımında en güçlü açıklamalardan biri sosyal öğrenme ve aile içi iletişim örüntüleridir. Zeytin Ağacı dizisinde karakterlerin aile geçmişlerinde yaşanan kayıpların ve bastırılmış olayların sonraki kuşakların yaşamlarını etkilediği sıkça vurgulanmaktadır. Geçmişte konuşulmayan aile sırları, bastırılan yaslar ve ifade edilmeyen duygular karakterlerin bugünkü yaşamlarında tekrar eden ilişki örüntülerine dönüşmektedir.
Bu anlatım, Bowen'ın Aile Sistemleri Kuramı ile benzerlik göstermektedir. Bowen'ın Aile Sistemleri Kuramı Bowen'a (1978) göre birey, ailesinden bağımsız değerlendirilemez. Aile üyeleri birbirlerini sürekli etkileyen dinamik bir sistem oluştururlar.
Bir bireyin yaşadığı psikolojik sorun çoğu zaman yalnızca onun kişisel özelliklerinden değil, aile sistemindeki işleyişten de kaynaklanmaktadır. Kurama göre aile içerisinde çözülmeyen çatışmalar kuşaktan kuşağa aktarılabilmektedir. Özellikle ebeveynlerin yaşadığı yoğun kaygı, çocukların duygu düzenleme becerilerini etkileyebilmektedir.
Benzer şekilde aile içinde ifade edilmeyen duygular sonraki kuşaklarda farklı psikolojik belirtiler şeklinde ortaya çıkabilmektedir. Dizide karakterlerin kendi yaşamlarındaki sorunların aile geçmişiyle ilişkilendirilmesi Bowen'ın yaklaşımını hatırlatmaktadır. Ancak dizide bu süreç aile dizimi uygulamasıyla açıklanırken, psikoloji bilimi aile sistemlerini değerlendirirken aile terapileri, bağlanma çalışmaları ve sistemik yaklaşımlar gibi bilimsel yöntemleri tercih etmektedir.
Bağlanma Kuramı John Bowlby (1988), çocuk ile bakım veren arasında kurulan ilişkinin bireyin yaşam boyu kuracağı ilişkilerin temelini oluşturduğunu ileri sürmektedir. Güvenli bağlanma geliştiren bireyler yakın ilişkiler kurarken daha rahat davranırken, güvensiz bağlanma geliştiren bireylerde terk edilme korkusu, aşırı bağımlılık veya duygusal uzaklık görülebilmektedir. Mary Ainsworth'un çalışmaları da erken dönem bakım veren duyarlılığının bağlanma biçimlerini önemli ölçüde etkilediğini göstermektedir (Ainsworth, Blehar, Waters, & Wall, 1978).
Günümüzde yetişkin romantik ilişkilerinin önemli bir bölümünün çocukluk bağlanma örüntülerinden etkilendiği kabul edilmektedir. Dizide özellikle Ada karakterinin duygularını ifade etmekte zorlanması, kontrol ihtiyacının yüksek olması ve yakın ilişkilerde mesafeli davranması kaçınmacı bağlanma özellikleriyle benzerlik göstermektedir. Çocukluk döneminde yeterince güvenli duygusal bağ kuramayan bireylerde benzer davranış örüntüleri görülebilmektedir.
Buna karşılık Sevgi karakteri ilişkilerinde daha açık, daha duygusal ve daha kabul edici bir yaklaşım sergilemektedir. Hastalığıyla yüzleşme sürecinde arkadaşlarından destek alabilmesi, sosyal destek mekanizmalarını kullanabilmesi psikolojik dayanıklılığı artıran önemli faktörlerden biridir (Bonanno, 2004). Karakterlerin Travma Deneyimleri Dizinin üç ana karakteri olan Ada, Sevgi ve Leyla farklı psikolojik süreçleri temsil etmektedir.
Ada, dışarıdan güçlü ve başarılı görünmesine rağmen yoğun kontrol ihtiyacı yaşayan bir karakterdir. Duygularını bastırması, geçmişi konuşmaktan kaçınması ve yakın ilişkilerde mesafe koyması çocukluk döneminde gelişen savunma mekanizmalarının yetişkinlikte devam ettiğini düşündürmektedir. Psikodinamik yaklaşıma göre bastırma, bireyin kaygı yaratan duygulardan korunmasını sağlayan temel savunma mekanizmalarından biridir (Freud, 1936/1966).
Ancak uzun süre bastırılan duygular zamanla farklı psikolojik belirtiler şeklinde ortaya çıkabilmektedir. Sevgi karakteri ise ciddi bir hastalık tanısıyla yaşamını yeniden değerlendirmeye başlamaktadır. Hastalık yalnızca fiziksel bir süreç değil, aynı zamanda psikolojik bir krizdir.
Yaşamın sonluluğuyla yüzleşmek bireyin yaşam amacını, ilişkilerini ve önceliklerini yeniden sorgulamasına neden olabilmektedir. Sevgi'nin süreç boyunca geçmişiyle yüzleşmeye istekli olması, psikolojik esnekliğini göstermektedir. Leyla karakterinde ise geçmiş ilişkilerin bıraktığı izler daha belirgin biçimde görülmektedir.
Kendilik değeriyle ilgili yaşadığı sorunlar, zaman zaman yaşadığı güvensizlik ve ilişkilerde tekrar eden örüntüler çocukluk yaşantılarının etkisini düşündürmektedir. Günümüzde yapılan araştırmalar çocukluk travmalarının yetişkin romantik ilişkilerinde bağlanma kaygısını artırabildiğini göstermektedir (Mikulincer & Shaver, 2016). Travma Sonrası Büyüme Travma çoğu zaman bireyin yaşamında olumsuz sonuçlar doğuran bir deneyim olarak görülse de, bazı bireyler travmatik yaşantılar sonrasında psikolojik olarak güçlenebilmekte ve yaşamlarına yeni anlamlar kazandırabilmektedir.
Bu süreç psikoloji literatüründe travma sonrası büyüme (posttraumatic growth) olarak adlandırılmaktadır (Tedeschi & Calhoun, 2004). Travma sonrası büyüme, travmanın kendisinden değil, bireyin travmayı anlamlandırma ve onunla baş etme çabasından kaynaklanan olumlu psikolojik değişimleri ifade eder. Tedeschi ve Calhoun'a (2004) göre travma sonrası büyüme beş temel alanda görülebilir: yaşamın değerini daha fazla fark etme, kişilerarası ilişkilerin güçlenmesi, kişisel gücün artması, yeni yaşam olanaklarının keşfedilmesi ve manevi gelişim.
Zeytin Ağacı dizisinde özellikle Sevgi karakterinin hastalığıyla yüzleşmesi, yaşamını yeniden değerlendirmesi ve geçmişte çözümlenmemiş aile meselelerini ele alma kararı, bu kavramla ilişkilendirilebilir. Sevgi'nin korkularına rağmen geçmişle yüzleşmeyi tercih etmesi, psikolojik dayanıklılığın geliştiğini göstermektedir. Ada karakteri ise başlangıçta duygularını bastıran, kontrol ihtiyacı yüksek ve geçmişiyle yüzleşmekten kaçınan bir profil çizmektedir.
Ancak süreç ilerledikçe çocukluk yaşantılarının bugünkü davranışları üzerindeki etkisini fark etmeye başlaması, kendisine yönelik farkındalığının artmasına katkı sağlamaktadır. Psikolojik iyileşmenin ilk adımlarından biri, bireyin yaşadığı güçlüklerin kaynağını fark etmesi ve bunları inkâr etmek yerine kabul edebilmesidir. Yas Süreci ve Kayıpla Başa Çıkma Dizinin önemli temalarından biri de yas sürecidir.
Yas yalnızca ölüm sonrasında yaşanan bir tepki değildir; biten ilişkiler, çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçlar, kaybedilen güven duygusu ve gerçekleşmeyen yaşam beklentileri de yas sürecini tetikleyebilir. Kübler-Ross'un (1969) ortaya koyduğu modele göre yas süreci inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme evrelerinden oluşmaktadır. Günümüzde bu model katı aşamalar olarak değil, bireyin farklı zamanlarda yaşayabileceği duygusal süreçler olarak değerlendirilmektedir.
Zeytin Ağacı dizisinde karakterlerin yalnızca fiziksel kayıplarla değil, geçmişte yaşanmış ancak ifade edilememiş duygularla da yüzleştiği görülmektedir. Özellikle aile büyüklerine yönelik bastırılmış öfke, suçluluk ve pişmanlık duygularının ifade edilmeye başlanması, karakterlerin psikolojik yükünü hafifletmektedir. Duyguların güvenli bir ortamda ifade edilmesi, psikoterapi yaklaşımlarının da temel hedeflerinden biridir (Greenberg, 2011).
Affetme ve Psikolojik İyileşme Dizide dikkat çeken bir diğer tema affetmedir. Affetme, yapılan davranışı onaylamak ya da yaşanan olayı unutmak anlamına gelmez. Psikolojik açıdan affetme; bireyin öfke, kin ve intikam duygularını azaltarak yaşadığı olayı yaşam öyküsünün bir parçası hâline getirebilmesidir (Enright & Fitzgibbons, 2015).
Affetme süreci hem başkalarına hem de bireyin kendisine yönelik olabilir. Karakterlerin geçmişte yaşanan olaylara farklı bir bakış açısıyla yaklaşmaya başlamaları, suçluluk duygularını azaltmaları ve aile üyeleriyle duygusal bağlarını yeniden kurmaları psikolojik iyileşmenin önemli göstergelerindendir. Bununla birlikte gerçek yaşamda affetme her zaman gerekli veya kolay değildir.
Özellikle ağır travmalarda bireyin önce güvenliğini sağlaması, duygularını işlemesi ve profesyonel destek alması önemlidir. Duygu Düzenleme ve Psikolojik Dayanıklılık Travmatik yaşantılar bireyin duygu düzenleme becerilerini olumsuz etkileyebilir. Gross'a (1998) göre duygu düzenleme, bireyin hangi duyguyu ne zaman yaşayacağını ve bu duyguyu nasıl ifade edeceğini yönetebilme becerisidir.
Çocukluk döneminde güvenli bağlanma geliştiren bireyler bu becerileri daha kolay kazanırken, travmatik deneyimler yaşayan bireylerde öfke patlamaları, yoğun kaygı, kaçınma davranışları veya duygusal donukluk görülebilir. Dizide karakterlerin başlangıçta yoğun biçimde kaçınma davranışı sergiledikleri görülmektedir. Geçmiş olayları konuşmamak, acı veren anıları bastırmak ve duygusal mesafe koymak kısa vadede koruyucu görünse de uzun vadede psikolojik sorunların devam etmesine neden olabilir.
Süreç içerisinde karakterlerin birbirlerine sosyal destek sağlamaları, yaşadıkları olayları paylaşmaları ve duygularını ifade etmeleri psikolojik dayanıklılıklarını artırmaktadır. Araştırmalar da güçlü sosyal desteğin travma sonrası iyileşmenin en önemli koruyucu faktörlerinden biri olduğunu göstermektedir (Bonanno, 2004). Aile Diziminin Bilimsel Açıdan Değerlendirilmesi Dizinin merkezinde yer alan aile dizimi yöntemi, Bert Hellinger tarafından geliştirilmiş alternatif bir uygulamadır.
Bu yaklaşım, aile üyeleri arasındaki görünmeyen bağların bireyin psikolojik sorunlarına neden olabileceğini ileri sürmektedir. Ancak aile dizimi, günümüzde kanıta dayalı psikoterapi yöntemleri arasında yer almamaktadır. Mevcut bilimsel çalışmalar, yöntemin etkinliğini destekleyen yüksek kaliteli deneysel kanıtların sınırlı olduğunu göstermektedir (Konkolÿ Thege et al., 2021).
Buna karşılık dizide işlenen bazı temel temalar psikoloji literatürüyle uyumludur. Örneğin çocukluk deneyimlerinin yetişkinlik üzerindeki etkisi, aile ilişkilerinin ruh sağlığındaki rolü, travmanın kişilerarası ilişkileri şekillendirmesi ve sosyal desteğin iyileşmeye katkısı, bilimsel araştırmalar tarafından güçlü biçimde desteklenmektedir (Bowlby, 1988; van der Kolk, 2014). Dolayısıyla dizide yer alan aile dizimi sahneleri, bilimsel bir terapi yönteminden ziyade karakterlerin geçmişleriyle sembolik biçimde yüzleşmelerini sağlayan dramatik bir anlatım tekniği olarak değerlendirilebilir.
İzleyicilerin bu yöntemi profesyonel psikolojik tedavinin yerine geçen bir uygulama olarak görmemesi önemlidir. Travma tedavisinde günümüzde bilişsel davranışçı terapi, EMDR, travma odaklı bilişsel terapi ve şema terapi gibi etkinliği bilimsel olarak gösterilmiş yöntemler önerilmektedir. Sonuç Zeytin Ağacı dizisi, travma, çocukluk yaşantıları, aile ilişkileri, bağlanma örüntüleri ve psikolojik iyileşme süreçlerini etkileyici bir anlatımla ele almaktadır.
Dizide yer alan karakterler farklı yaşam öykülerine sahip olsalar da ortak noktaları, geçmişte yaşadıkları olayların bugünkü yaşamlarını etkilemeye devam etmesidir. Bu yönüyle yapım, psikolojinin temel ilkelerinden biri olan geçmiş deneyimlerin bireyin duygu, düşünce ve davranışları üzerindeki etkisini başarılı biçimde yansıtmaktadır. Bununla birlikte dizide merkezi bir rol üstlenen aile dizimi uygulaması, bilimsel psikoloji açısından temkinli değerlendirilmelidir.
Dizinin psikolojik değeri, aile diziminin etkinliğinden çok; travma, yas, bağlanma, affetme ve iyileşme gibi evrensel psikolojik süreçleri görünür kılmasından kaynaklanmaktadır. Psikolojik iyileşme tek bir yüzleşmeyle gerçekleşen hızlı bir süreç değildir; bireyin güvenli ilişkiler kurmasını, duygularını anlamlandırmasını ve gerektiğinde profesyonel destek almasını gerektiren uzun soluklu bir gelişim sürecidir. Sonuç olarak Zeytin Ağacı, bilimsel psikolojiyi birebir temsil etmese de travmanın birey ve aile üzerindeki etkilerini düşündüren, ruh sağlığı konusunda farkındalık oluşturan ve psikolojik iyileşmenin mümkün olduğuna dair umut veren önemli bir yapım olarak değerlendirilebilir.
Kaynakça
- Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment. Lawrence Erlbaum.
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
- Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience. American Psychologist, 59(1), 20–28.
- Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.
- Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.
- Danieli, Y. (Ed.). (1998). International handbook of multigenerational legacies of trauma. Springer.
- Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness therapy (2nd ed.). American Psychological Association.
- Felitti, V. J., Anda, R. F., Nordenberg, D., et al. (1998). Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many leading causes of death in adults. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258.
- Freud, A. (1966). The ego and the mechanisms of defence. International Universities Press. (Original work published 1936)
- Greenberg, L. S. (2011). Emotion-focused therapy. American Psychological Association.
- Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation. Review of General Psychology, 2(3), 271–299.
- Konkolÿ Thege, B., Petroll, C., & diğerleri. (2021). Family constellation therapy: A systematic review. Australian and New Zealand Journal of Family Therapy.
- Kübler-Ross, E. (1969). On death and dying. Macmillan.
- Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood (2nd ed.). Guilford Press.
- Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18.
- van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score. Viking.
- Yehuda, R., & Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects. World Psychiatry, 17(3), 243–257.
