Sonunu bildiğimiz, bildiğimiz için artık bizi çok da heyecanlandırmaması gereken bir dizi ya da filmi neden defalarca kez tekrar izlemek isteriz? Repliklerini ezberleyecek seviyeye gelmemize rağmen bizi ilk izleyişimizdeki kadar heyecanlandıran ya da güldüren nedir? İzleme alışkanlıklarımıza eşlik eden karakter hayranlıkları neyden kaynaklanır? Neden aynı şeyi izlememize rağmen bir başkası A karakterini haklı ve sempatik bulurken biz B karakteriyle empati yaparız?
Parasosyal İlişki
Bu kavram ilk kez Horton ve Wohl tarafından ortaya atılmıştır. Ortaya ilk atıldığında bu kavramı, televizyon figürleriyle izleyici arasında kurulan tek taraflı hayali etkileşim olarak tanımlamışlardır (1956). Günümüzde bunun yalnızca televizyonda gördüklerimizle sınırlı kalmadığını, insanların internet figürleri ve ünlüleriyle de benzer durumlar içinde bulunabileceğini söyleyebiliriz. Parasosyal ilişkiler tek bir biçimde değil, farklı şekillerde de karşımıza çıkabilir. Bir karakteri rol model olarak görebilir, ailemizden birine benzetebilir ya da ona bir arkadaş seçermişçesine yaklaşıp sonuç olarak tek taraflı ilişki geliştirebiliriz. İlginç olan kısım, bu ilişkinin her zaman olumlu olması da gerekmediğidir. “Kötü” karakterlere sempati besleyebilmemizin yanı sıra, izleyici kendisine uygun bulmadığı karakterden nefret ederek yani ona bir nevi gerçekmiş gibi yaklaşarak da aslında bir tür parasosyal ilişki geliştirmiş olur (Vonderohe, 2016, aktaran Fügan & Tayanç, 2019).
Bu noktada parasosyal ayrılık kavramını da anlamamız gerekir. Sevdiğimiz ve bağ kurduğumuz kurgusal bir karakterin dizide ölmesi ya da diziden ayrılması bizi bu duyguya sürükleyebilir. Üstelik bu davranış kimi zaman basit bir üzülmeden ibaret değildir. İlişki ne kadar güçlüyse, ayrılığın etkisinin de o kadar büyük olduğunu tahmin etmek zor değildir. Yapılan bir araştırmada, kadınların parasosyal ilişki geliştirmeye daha meylli olmalarına rağmen, parasosyal ayrılık tepkilerinin erkeklerden farklı olmadığı kanıtlanmıştır. Ergenlerin ise yetişkinlerden daha üzgün olması beklenmektedir (Cohen, 2003).
Bu bilgiler ışığında, izlediğimiz ve sevdiğimiz yapımları tekrar tekrar izlemekten keyif almamızın sebeplerinden birinin, karakterlerle kurduğumuz bağ ve hikâyede kendimizden bulduğumuz parçalar olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
COVID-19 salgını dönemiyle ilgili yapılan bir araştırmada, katılımcıların o dönemde televizyon izleme alışkanlıklarında artış gözlemlenmiştir. İzlenilen kurgusal dünyanın, bazı bireyler için ve belirli motivasyonlar altında, onlara geçici bir sığınak sağladığı, duygusal ve çevresel sıkıntılarla başa çıkmalarında yardımcı olabildiği gözlemlenmiştir (Boursier et al., 2021). Belki de yeni ve riskli bir dünyanın içine girmek bize zor geldiğinden, zaten aşina ve içinde mutlu olduğumuz bir dünyaya tekrar girmek daha kolay geliyordur.
Nostalji
Nostalji; tatlar, kokular, sesler aracılığıyla tetiklenebilen bir duygu. Bu tetiklenmedeki en önemli nokta da aslında tanıdıklık hissinin ortaya çıkması. Buna dayanarak, Kneuner et al. (2024) tarafından bir araştırma gerçekleştirildi. Çalışmadaki katılımcılar üç gruba ayrılmış ve her gruba amacı doğrultusunda okumalar yaptırılmıştır. İlk grup daha önce okuyup sevdiği bir romanı tekrar okumuş, ikinci grup daha önce okumadığı yeni bir romanı okurken son gruba da gazete makaleleri verilmiştir. Favori kitabını okuyan ilk grup, araştırma sonunda diğer iki gruptan daha güçlü nostaljik duygular göstermiştir (Kneuner et al., 2024).
Sevdiğimiz dizi ve filmleri tekrar tekrar izlemek de bizi her seferinde onu ilk izlediğimiz güne götürüyorsa, ısrarla onlara dönmemiz hiç de anlamsız gelmiyor. Belki de her izlediğimizde bir nebze de olsa değişmiş olduğumuz için eski kendimizi, alışkanlıklarımızı ve zevklerimizi hatırlamak bize iyi hissettiriyordur.
Kişisel Farklılıklarımız
İzlenen yapımların bazı insanlar ve belirli motivasyonların etkisiyle izleyicilere bir sığınak sağlayabildiğinden daha önce bahsetmiştim. Kişilik özelliklerinin tekrar izleme alışkanlıklarını ve açığa çıkan nostalji duygusunu ne ölçüde etkilediğini bulabilmek için bir araştırma yapıldı. Araştırmada, beş büyük kişilik özelliği (deneyime açıklık, sorumluluk, dışadönüklük, uyumluluk ve duygusal dengesizlik/nevrotiklik) incelendi. Deneyimlere açıklık, uyumluluk ve nevrotiklik özelliklerini gösteren katılımcıların tekrar izleme alışkanlıklarına yatkın oldukları bulundu. Yine nostalji duygusunun da bu alışkanlıkta etkili olduğu, tekrar izleme alışkanlıklarındaki motivasyonlardan biri olduğu kanıtlandı (Zhang et al., 2023).
Maalesef, bunun her zaman çok olumlu bir şey olduğunu söyleyemeyiz. Negatif nostalji, yani geçmişi hatırlamak ama hatırlarken oradan ayrılmak istemek, geleceğe aktif bir biçimde yönelememek; nevrotik insanların kolaylıkla içine düşebildiği bir durumdur. Aslında bu durum da tekrar izleme davranışlarını tetikleyebilir (Zhang et al., 2023).
Sonuç
Favori dizimize baştan başlamak ya da çok sevdiğimiz bir kitabın alıntılarını okumak bizi onlarla ilk tanıştığımız zamanlara tam olarak götüremez belki, yine de geçmişe dönmeye en çok yaklaştığımız anlardır bunlar. Önemli olan nokta, eski kendimizi ve hayatımızı hatırlarken yenilerini unutmamak, ikisini de sevip yaşatabileceğimizi fark etmektir.
KAYNAKÇA
Boursier, V., Musetti, A., Gioia, F., Flayelle, M., Billieux, J., & Schimmenti, A. (2021). Is watching TV series an adaptive coping strategy during the COVID-19 pandemic? Insights from an Italian community sample. Frontiers in psychiatry, 12, 1–7. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2021.599859
Cohen, J. (2003). Parasocial Breakups: Measuring Individual Differences in Responses to the Dissolution of Parasocial Relationships. Mass Communication and Society, 6(2), 191–202. https://doi.org/10.1207/S15327825MCS0602_5
Fügan, S., & Kars Tayanç, N. (2019). Parasosyal İli̇şki̇: Kavramsal Bi̇r Çerçeve. İletişim Kuram Ve Araştırma Dergisi, 2019(48), 257–277. https://izlik.org/JA64DX68MR
Horton R. ve Wohl, R. (1956), “Mass Communication and Para-social Interaction: Observation on Intimacy at a Distance”, Psychiatry, 19(3), 188–211.
Kneuner, M. A., Green, J. D., & Cairo, A. H. (2024). Psychological effects of reading: the role of nostalgia in re-reading favorite books. The Journal of Social Psychology, 164(5), 695–703. https://doi.org/10.1080/00224545.2022.2151403
Zhang, X., Zhang, X., & Yu, X. (2023). Behavioral Intention of Repeated Watching and Personality Traits: Testing Mediation Model of Nostalgia Arousal and Social Connectedness. Psychology Research and Behavior Management, 16, 483–495. https://doi.org/10.2147/PRBM.S391130
