Günümüzde ruh sağlığına dair içeriklerin yoğun ve işlevsiz tüketimi, duygularımızla temas kurabilmek yerine zihinsel kaçınmalarımızı besleyerek günlük işlevselliği sekteye uğratabilmektedir. Bu noktada, psikolojik zorlanmalarla baş etme çabasının neden giderek daha fazla bilgi tüketimiyle eş tutulduğu sorusu önem kazanmaktadır. Sosyal medya paylaşımları, çevrim içi ulaşabildiğimiz her çeşit yazı ve psiko-eğitsel içerik, birçok kişi için psikolojik zorlanmalarla baş etmede ilk tercih edilen kaynaklar haline gelmiştir. Özellikle kaygı, stres ve yoğun duygulanımların yaşandığı dönemlerde ruh sağlığına ilişkin bu içerikler, profesyonel bir destek arayışından önce tercih edilebilmektedir. Uzmanlık dışı kişilerce yayımlanabilen ve hemen her platformda erişime açık bu içerikler, her durumda psikolojik iyileşmeyi desteklemez. Bazı durumlarda iyileşme çabasının kendisi, duygusal kaçınmayı ve işlevsiz başa çıkma örüntülerini pekiştirebilmektedir. Genellikle kısa, hızlı tüketilebilir ve motive edici bir dil kullanan bu içerikler, bireyde sürekli iyi hissetmesi gerektiği yönünde örtük bir beklenti yaratabilir. Bu beklenti ise, olumsuz duygularla kurulan ilişkiyi daha da zorlaştırarak kişinin kendisini yetersiz hissetmesine yol açabilir. Bu yazıda, içerik tüketiminin neden bazı durumlarda iyileşmeyi desteklemediği; pozitiflik baskısı, duygusal kaçınma ve ruminasyon kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır.
Zihinsel Kaçınma ve Ruminasyon Döngüsü
İnsan zihni, doğası gereği olası tehditleri öngörmek ve belirsizliği azaltmak üzere düşünce üretir. Bu özellik, modern yaşam koşullarında sıklıkla ruminasyon adı verilen tekrarlayıcı ve işlevsiz bir düşünme biçimine dönüşebilmektedir. Ruminasyon; bireyin olumsuz duygular, yaşantılar ve olasılıklar üzerinde çözüm üretmeyen bir şekilde zihinsel olarak oyalanmasıyla karakterizedir ve anksiyete ile depresyonun sürdürülmesinde önemli bir risk faktörü olarak kabul edilmektedir (Nolen-Hoeksema et al., 2008). Ruh sağlığı içeriklerinin önemli bir bölümü, bireyin içsel dünyasına daha fazla odaklanmasını teşvik eder. Ancak bu odaklanma, duygularla doğrudan temas kurmak yerine onları zihinsel olarak analiz etmeye ve kontrol etmeye yöneldiğinde, iyileştirici olmaktan uzaklaşabilir. Klinik pratikte sıklıkla gözlemlendiği üzere, birçok birey hissetmekten ziyade düşünmeye yönelerek içsel duygularıyla temas etmek yerine, bu duyguların nedenlerini irdelemeye çalışır. Bu durum, duygusal kaçınmanın bilişsel bir biçimi olarak değerlendirilmektedir. Aşırı zihinselleştirme, bireye ilk olarak farkındalık gibi hissettirse de, bu süreç çoğu zaman deneyimin kendisinden uzaklaşmanın daha sofistike bir yoludur. Böylece birey, acı veren duygularla yüzleşmek yerine zihinsel meşguliyet aracılığıyla onlardan uzak kalmayı sürdürür.
Pozitiflik Zorbalığı ve İkincil Duygulanımlar
Bu noktada, yoğun içerik tüketimiyle birlikte ortaya çıkan “pozitiflik zorbalığı”, bireylerin sürekli iyi hissetmesi, olumlu düşünmesi ve güçlü kalmasının vurgulanarak norm hâline getirilmesine yol açmaktadır. Bu düşünce yapısı, üzüntü, korku, öfke ve çaresizlik gibi duyguların kabul edilebilirliğini giderek azaltır. “Daha olumlu düşünmelisin”, “bakış açını değiştir”, “şükret” gibi söylemler, bireyin yaşadığı duygusal deneyimin geçersizleştirilmesine yol açabilir. Böylece kişi yalnızca zorlayıcı bir duygu hissetmekle kalmaz; aynı zamanda bu duyguyu hissettiği için kendini yetersiz ya da başarısız olarak değerlendirmeye başlayabilir. Bu ikincil duygusal tepkiler, psikolojik yükü daha da artırır. Bastırma ve kontrol temelli başa çıkma stratejileri kısa vadede rahatlatıcı bir etki yaratabilse de, uzun vadede psikolojik belirtilerin artmasına neden olabilmektedir (Gross, 2015). Bir duygunun sürekliliğini belirleyen temel etken, çoğu zaman duygunun kendisi değil; ona gösterilen dirençtir. Duygusal deneyime alan açıldığında ve birey duyguyla savaşmayı bıraktığında, duygu yoğunluğu çoğu zaman doğal olarak azalır. Buna karşın, sürekli düzenleme ve “iyi hissetme” çabası, duygusal deneyimin daha katı ve tehdit edici algılanmasına yol açabilir.
Psikolojik Esneklik ve İçerik Tüketiminde Farkındalık
Sosyal medyada geçirilen uzun süreler ve ruh sağlığı içeriklerinin aşırı tüketimi, bireyin içsel deneyiminden geçici olarak uzaklaşmasını sağlayarak dikkat dağıtımını sağlayan bir kaçınma döngüsünü destekleyebilmektedir. Bilgi edinme arzusu, bu noktada iyileştirici bir araç olmaktan çıkarak, duygusal temastan kaçınmanın daha “kabul edilebilir” bir biçimine dönüşür. Ruh sağlığı, yalnızca olumlu duyguların varlığıyla değil; olumsuz duyguları tolere edebilme kapasitesiyle de ilişkili bir denge hâlidir. Psikolojik esneklik kavramı, bireyin her koşulda iyi hissetmesini değil; zorlayıcı duygularla birlikte yaşamla temasını sürdürebilmesini ifade eder (Hayes, Strosahl & Wilson, 2012). Ancak uzun ekran süreleri, bireyin içsel duygusal deneyimleriyle kurduğu ilişkiyi zayıflatarak iyileşme sürecini olumsuz etkileyebilir. Psikolojik iyileşme; bireyin duygulardan kaçmak, onları hızla dönüştürerek ya da zihinsel olarak kontrol altına almakla değil, bu duyguları güvenli bir biçimde kabul edebilme becerisini geliştirebilmesiyle mümkündür.
İşlevsel içerik Tüketimi için Öneriler
Bu nedenle, ruh sağlığına dair içeriklerle temasta bireylerin bazı noktalara dikkat etmesi önem arz etmektedir. İzlenen ya da okunan içeriğin, bireyin duygusal temasını artırıp artırmadığı fark edilmelidir. İçerik sonrasında birey kendini daha sakin, daha net ve deneyimiyle daha temas hâlinde hissediyorsa bu içerik işlevsel olarak nitelendirilebilir. Ancak suçluluk, yetersizlik, zihinsel karmaşa ya da daha fazlasını tüketme ihtiyacını artıyorsa, içerik kaçınma döngüsünün bir parçasına dönüşebilir. Ruh sağlığı içerikleri, duyguların yerine geçmemelidir; onları anlamlandırmaya yardımcı bir çerçeve sunmalıdır. Bununla birlikte, her bilginin evrensel olmadığı, psikolojik süreçlerin bireysel ve bağlamsal olduğu unutulmamalıdır. Bireyin öz kontrolü doğrultusunda gerektiğinde içerik tüketimini sınırlayarak duygularıyla yalnız kalabilmeye alan açması kritik önem taşır. Bu doğrultuda profesyonel bir destek almayı ertelemek, psikolojik iyilik hâli açısından her koşulda risk oluşturacaktır.
Sonuç: Duygularla Kalabilme Cesareti
Sosyal platformlara küresel ölçekte erişimin mümkün olduğu bu dönemde, bu imkânlardan yararlanırken bireysel sınırlarımızı ve ruhsal bütünlüğümüzü koruyabilmek temel bir gereklilik hâline gelmiştir. Ruh sağlığına dair içerikler, destekleyici bir çerçeve sundukları ölçüde işlevsel olabilirken; bazı durumlarda bireyin zorlayıcı duygularla doğrudan temas kurmasını erteleyen bir savunma mekanizmasına da dönüşebilmektedir. Sürekli daha iyi hissetme, daha güçlü olma ve daha olumlu düşünme yönündeki örtük baskı, bireyin insani kırılganlığını görünmez kılar. Oysa ruhsal dayanıklılık, duyguların yokluğunda değil; onların varlığına rağmen yaşamla bağ kurabilme becerisinde saklıdır. İyileşme, kontrol etme çabasından ziyade, duygusal deneyimlere alan açma becerisiyle şekillenir; zihni meşgul eden hazır cevaplarda değil, bazen cevapsız kalan duygularla kalabilme cesaretinde başlar.
Kaynakça
-
Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781
-
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). Guilford Press.
-
Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00088.x
