Madde bağımlılığı, kişinin çeşitli psikolojik ya da çevresel faktörlerden kaynaklı olarak madde kullanımına başlaması ve bunun sonucunda bu kullanımı üzerinde kontrolünü kaybetmesi, bırakmakta güçlük çekmesi, tolerans geliştirmesi, aynı etkiye ulaşmak için çok daha fazlasına ihtiyaç duyması, eğer bu isteği karşılamazsa şiddetli yoksunluk belirtileri yaşadığı bir bozukluktur. Bağımlılık, yalnızca davranışsal bir sorun değildir. Aynı zamanda beynin ödül mekanizmasının ve stres yanıt mekanizmalarının da patofizyolojik düzeyde bozularak kişinin günlük yaşantısını ciddi oranda etkileyen bir durumdur.
Bağımlılığın nörolojik yapısını oluşturan beyin bölümleri arasında prefrontal korteks, ventral tegmental alan (VTA) ve nucleus accumbens gibi alanlar yer almaktadır. Bu bölgeler, madde kullanımının başında kişiye yoğun haz verir. Ancak ilerleyen zamanlarda tolerans gelişerek aynı hazza ulaşılamaz ve kişiyi aynı etki için daha fazla madde kullanımına iterek kısır bir döngüye sokar. Bu makalede madde bağımlılığının ortaya çıkışında etkili olan erken dönem travmalar, stres, olumsuz çevresel faktörler gibi psikolojik faktörler ile tekrarlayan madde kullanımında dopaminerjik yolun nasıl etkilendiği gibi nörobiyolojik mekanizmalar ele alınacaktır.
Psikolojik Etkenler
Kişiyi madde kullanımına iten ve bunun bağımlılığa dönüşmesini sağlayan birçok psikolojik etken bulunmaktadır. En önemli etkenlerden biri, erken dönemde tecrübe edilen olumsuz travmalar ve yaşantılardır. Kişinin çocukluk döneminde yaşadığı istismar, ihmal, aile içi şiddet, ebeveynlerin ruhsal sıkıntılarının olması gibi etkenler, kişinin ilerideki yaşantısında madde kullanmaya başlamasını bir kaçış ve kurtuluş yolu gibi değerlendirmesine sebep olabilir. Çocukluk döneminde oluşan bu kaygılı zemin, bireyin ileriki yaşantısında olumsuz çevresel faktörlerle (stres, depresyon, maddi sıkıntılar) birleşince madde kullanım riskini artırır.
Birey, madde kullanımıyla mevcut sorunlarına kısa süreli bir çözüm bulsa da uzun vadede hayatına çok daha büyük bir zarar verir ve kendini bir kısır döngünün içinde bulur.
Stres, kişileri madde bağımlılığına sürükleyen bir diğer etkendir. Herkesin hayatında kaygılı hissettiği dönemler olur ve bu oldukça normaldir. Ancak bazı bireyler bu olumsuz duygularla baş etmek için madde kullanımına yönelerek anlık bir rahatlama sağlamayı amaçlar. Böylece madde kullanımını bir “baş etme aracı” olarak kullanmış olur.
Anksiyete, bipolar, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi bozukluklara sahip olan bireyler, semptomlarını hafifletmek için madde kullanımına yönelebilir. Anksiyete yaşayan kişiler, kaygılarını bastırmak için alkol ve uyuşturucuya yönelebilir. Depresyon yaşayanlar, mutsuzluk ve motivasyon eksikliği gibi durumları ortadan kaldırmak için çözümü uyarıcı maddelerde bulabilir. TSSB deneyimleyenler ise travmatik anılarını ve uyarılmışlık hallerini yok etmek için maddeye sığınabilir.
Bu tür bozukluklarda, beyinde dopamin, serotonin ve kortizol düzensiz çalışmaktadır. Madde, bu boşluğu kısa süreli dolduran bir tampon görevi görmektedir. Bu yüzden anlık bir rahatlama ve haz hissi oluştursa da uzun süreli kullanımda kişiyi kolaylıkla bağımlı hale getirerek düzenli kullanıma ve bağımlılığa sebebiyet verir (Koob & Volkow, 2016).
Beyindeki Mekanizmalar
Madde bağımlılığının nörobiyolojik temeli beynin ödül devresi üzerinden açıklanabilir. Haz ve ödül hislerinin oluşumunda ventral tegmental alan (VTA), nucleus accumbens (Nacc) ve prefrontal korteks oldukça önemlidir. Yemek yemek, sosyal etkileşim gibi doğal ödüller beyinde normal seviyelerde dopamin salınımına neden olur.
Ancak bağımlılık yapan maddeler, bu doğal ödüllerin sağladığı haz hissinden çok daha fazlasını daha kolay ve güçlü bir şekilde salgılayarak beyinde bağımlılığı meydana getirir. Tekrarlayan kullanımlar sonucu beyin kendi dengesini korumak ve aşırı uyarılmışlık halini azaltmak amacıyla dopamin reseptörlerindeki duyarlılığı azaltır. Böylelikle tolerans gelişir.
Tolerans gelişimiyle birlikte kişinin doğal zevklerden aldığı haz büyük oranda azalır ve daha yüksek dozlarda madde kullanımına ihtiyaç duyar. Kullanım kesildiğinde ise kortizol gibi stres sistemleri aşırı aktif hale gelerek sinirlilik, huzursuzluk, kaygı, yoğun madde kullanımı (craving) gibi durumları ortaya çıkarır. Ayrıca, kişiye maddeyi hatırlatan herhangi bir detay (mekân, renk, koku) da madde kullanımı isteğini yoğun şekilde oluşturur ve nüks riskini artırır (Samaha, Khoo, Ferrario, & Robinson, 2021).
Madde bağımlılığı, kişinin beynindeki ödül mekanizmasında meydana gelen bozukluklar sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Dopamin sisteminde meydana gelen dengesizlikler, kişiyi zamanla bağımlı hale getirir ve kısır döngüye sokar. İlk başta keyif ve haz amacıyla kullanıma başlanır. Ancak sonrasında bu kullanım, acıdan ve huzursuzluktan kaçınma amacına dönüşür. Maddeyi hatırlatan her türlü detay kişinin nüks riskini canlı tutar.
Gelecekteki çalışmalarda bağımlılığın psikolojik, biyolojik ve çevresel tüm faktörleri birlikte ele alınmalı ve çalışmalar bu çok boyutlu yapı göz önünde bulundurularak planlanmalıdır.
Referans Listesi
-
Koob, G. F., & Volkow, N. D. (2016). Neurobiology of addiction: a neurocircuitry analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 760–773. https://doi.org/10.1016/s2215-0366(16)00104-8
-
Samaha, A., Khoo, S. Y., Ferrario, C. R., & Robinson, T. E. (2021). Dopamine ‘ups and downs’ in addiction revisited. Trends in Neurosciences, 44(7), 516–526. https://doi.org/10.1016/j.tins.2021.03.003
