Motivasyonun Görünmez Tuzağı
Yeni bir dil öğrenmeye karar verdiniz, yeni bir enstrüman çalmayı öğreneceksiniz veya bir makale yazmaya niyetlendiniz. Bu noktada ilk yapacağınız şey ne olur? Çoğumuz içimizde heyecan oluşturan bu kararı arkadaşlarımızla paylaşır, “Bunun için her gün çalışacağım!” deriz. Yaygın olan inanış, niyetlerimizi sosyal çevremize açıklamanın bir tür hesap verilebilirlik yaratarak hedeflerimiz doğrultusunda davranmamız için dışsal bir motivasyon sağlayacağı yönündedir. Ancak psikoloji literatürü, özellikle kimliğimizle bütünleşmiş hedeflerin (örneğin; “iyi bir yazar olacağım”) yüksek sesle dile getirilmesinin, bu hedeflerin gerçekleşme olasılığını sistemli bir şekilde düşürdüğünü göstermektedir.
Zihinsel Simülasyon
İnsan zihni, henüz gerçekleşmemiş hedefleri bile bilişsel düzeyde gerçekleşmiş gibi deneyimleyebilen bir simülasyon yeteneğine sahiptir. Bilişsel psikoloji literatürü, zihnimizdeki temsillerin nöropsikolojik düzeyde gerçek deneyimlerle oldukça benzer ödül mekanizmalarını aktive edebildiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda bireyin bir hedefi gerçekleştirmek yerine o hedef hakkında düşünmesi, konuşması, hedeflerini gerçekleştirdiğine dair zihinsel senaryolar üretmesi psikolojik bir doyum hissi oluşturabilmektedir. Birey hedefe yönelik davranış üretmeden yalnızca zihinsel tatmin yaşayabilmektedir.
Hedef İkamesi ve Motivasyonel Gerilim
Bu durum literatürde hedef ikamesi (ikame eylem) mekanizması ile açıklanabilir: Kurt Lewin’e göre birey bir hedef belirlediğinde zihinsel bir gerilim oluşur. Bu gerilim kişiyi hedef doğrultusunda davranış oluşturmaya iten bir motivasyonel enerji görevi görür. Normal şartlarda, oluşan bu gerilimin hedefe ulaşılması ile ortadan kalkması ve kişinin rahatlaması beklenir. Ancak asıl eylem (davranış) kesintiye uğrar veya kişiye zor gelirse beyin bu gerilimi boşaltmak için alternatif yollar arar.
Sosyal Gerçeklik: Onaylanmanın Yarattığı Tamamlanmışlık İllüzyonu
Bu noktada “sosyal gerçeklik” kavramı devreye girmektedir. Lewin’in öğrencisi Wera Mahler, zihindeki gerilimin, niyetin sadece kişinin zihnindeki temsili ile değil başkaları tarafından görülmesi ve onaylanmasıyla da oldukça hızlı bir şekilde sönümlendiğine işaret etmiştir. Bir hedefi başkasına anlatıp karşı taraftan “Çok iyi bir fikir!” benzeri bir onay aldığımız zaman bu sosyal etkileşim zihnimizde o hedefi tamamladığımız yanılgısına sebep olur. Öz-tamamlama teorisine (self completion theory) dayanan bir araştırmaya göre ise kişi olmayı hedeflediği kimliğe dair niyetini başkalarına duyurduğunda, bu durum kişide “erken bir tamamlanmışlık hissi” yaratarak niyetin bir “sosyal gerçeklik” haline gelmesine yol açar.
Bu noktada önemli olan sözlü olarak dile getirilen hedefin kimlik ile alakalı olup olmadığıdır. “Şefkatli bir öğretmen olacağım” gibi kimlik odaklı hedeflerde öz-tamamlama teorisinin etkisi yüksek iken “yarın sabah 8’de markete gideceğim” gibi kimlikle alakalı olmayan basit hedeflerde, hedefi bir başkasına duyurmak (yazımızın başında bahsettiğimiz hesap verilebilirlik sebebiyle) motivasyonu artırabilir.
Kanıtlar Ne Söylüyor? Hukuk Öğrencileri Deneyi
Peter Gollwitzer ve ekibi (2009) tarafından hukuk öğrencileriyle yapılan deney bu durumu kanıtlar niteliktedir. Deneyde, karmaşık ve zor dava dosyaları üzerinde çalışmaları istenen öğrencilerden niyetleri bir araştırmacı tarafından okunup onaylananlar (sosyal gerçeklik grubu), niyetleri gizli kalanlara göre işi anlamlı ölçüde daha erken bırakmış ve daha az çaba sarf etmiştir. Üstelik bu öğrenciler, daha az çalışmalarına rağmen kendilerini “hukukçu” kimliğine, çok çalışan arkadaşlarından daha yakın hissettiklerini belirtmişlerdir.
Bunun temel sebebi ise beynimizin doğası gereği enerjiyi korumaya ve en az çabayla en yüksek ödülü almaya programlanmış olmasıdır. Bu enerji tasarrufu mekanizması doğrultusunda beyin, dış dünyadan gelen tebrikleri ve sosyal onayı, gerçek başarının bir temsili olarak kabul eder. Birine planınızı anlattığınızda alınan onay veya takdir, beyninize ‘hedef tamamlandı’ mesajı göndererek asıl amaca giden yolda sizi eyleme iten gücü kırar.
Her ne kadar kişinin hedeflerini çevresindekilere duyurması, hedefi tamamlama sürecinde dışsal bir motivasyon kaynağı oluşturabilecek gibi görünse de, psikoloji literatürünün niyet ile davranış arasında ortaya koyduğu yapısal fark, bu ilişkinin çoğu zaman sanılanın aksine bireyin hedefe ilişkin öznel bir ilerleme algısına kapılmasına neden olarak, eyleme geçme ihtiyacını zayıflatabildiğine işaret eder. Kişi, hedefe dair söylem üzerinden öznel bir tamamlanmışlık hissi yaşarken, davranışsal düzeyde ilerleme üretmemekte; böylece zihinsel ilerleme, gerçek ilerlemenin yerini almaktadır. Bu durum, bireyin hedefle kurduğu ilişkinin davranışsal değil, temsili bir düzlemde kalmasına yol açmaktadır.
Sonuç ve Uygulama
Peki bu durumdan nasıl kurtuluruz? Çözüm, niyetlerimizi, hedeflerimizi sadece duyurmak yerine “Uygulama Niyetleri” oluşturmaktır. Sadece “makale yazacağım” demek yerine “Saat 19.00 olduğunda masama oturup 500 kelime yazacağım” şeklindeki ‘Eğer-O Halde’ planları, eylem kontrolünü belirsiz isteklerden somut hale getirir.
Süreci Paylaşın, Sonucu Değil: Eğer mutlaka paylaşmanız gerekiyorsa, ulaşmak istediğiniz statüyü (“Yazar olacağım”) değil, karşılaştığınız zorlukları veya izlediğiniz yolu paylaşın. Bu, sosyal onayın “tamamlanmışlık” hissi yaratmasını engeller ve sizi çözüm üretmeye odaklar.
Kaynakça
-
Baumeister, R. F. ve Vohs, K. D. (2007). Self-regulation, ego depletion, and motivation. Social and Personality Psychology Compass, 1(1), 115–128. https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2007.00001.x
-
Gollwitzer, P. M., Sheeran, P., Michalski, V. ve Seifert, A. E. (2009). When intentions go public: Does social reality widen the intention–behavior gap? Psychological Science, 20(5), 612–618. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2009.02336.x
-
Wicklund, R. A. ve Gollwitzer, P. M. (1982). Symbolic self-completion. Lawrence Erlbaum.
