Hiç kendi kendine bu kadar sert konuştuğunu fark ettin mi? Bir hata yaptığında içinden geçen o ilk cümleyi düşündün mü? “Yine beceremedin.” “Zaten senden ne beklenirdi ki?” “Daha iyisini yapmalıydın.” Peki… Gerçekten bu sen misin?
İnsan bazen kendi iç sesiyle baş başa kaldığında, en ağır yargıyı kendisine yöneltenin yine kendisi olduğunu düşünür. Oysa çoğu zaman o ses, bize ait olmaktan çok, bize öğretilmiş bir yankıdır. İçimizde konuşan o sert, acımasız ve affetmeyen ton; geçmişte duyduğumuz cümlelerin, maruz kaldığımız bakışların ve içselleştirdiğimiz eleştirilerin bir devamıdır. Ve en zor olan şudur: Biz o sesi, kendimiz sanırız.
İç Ses mi, İçselleştirilmiş Yargı mı?
Her insanın bir iç sesi vardır. Bu ses, kimi zaman yön gösterir, kimi zaman uyarır, kimi zaman da korur. Ancak bazı insanlar için bu ses bir rehberden çok bir yargıç gibidir. Psikolojide bu duruma “içselleştirilmiş eleştirmen” adı verilir. Birey, çocukluk döneminde maruz kaldığı eleştirileri, beklentileri ve koşullu kabul deneyimlerini zamanla iç dünyasına taşır. Artık dışarıdan birine ihtiyaç kalmaz; çünkü eleştiren ses içeride yaşamaya başlamıştır.
“Bunu böyle yaparsan sevilmezsin.” “Hata yaparsan rezil olursun.” “Yeterli değilsin.”
Bu cümleler belki yıllar önce başkalarına aitti. Ama şimdi, zihnin içinde sana aitmiş gibi konuşuyor.
Kendine Bu Kadar Sert Olmayı Nerede Öğrendin?
Hiçbir insan doğuştan kendine acımasız değildir. Bir çocuk, dünyaya geldiğinde kendini yargılamaz. Düşer, kalkar, dener, yanılır… ama kendine “yetersizsin” demez. Bu dil sonradan öğrenilir. Eleştirinin yoğun olduğu, hatanın tolere edilmediği, sevginin koşullara bağlandığı ortamlarda büyüyen bireyler, zamanla şunu içselleştirir:
“Değerli olmak için doğru olmalıyım.” “Sevilmek için hatasız olmalıyım.”
Ve bu inanç, yıllar içinde bir sese dönüşür. Artık kimse bir şey söylemese bile, o ses konuşmaya devam eder. En acı olan ise şudur: Kişi, kendine bunu yapanın başkaları değil, kendisi olduğunu sanır.
İçindeki Eleştirmen Neden Bu Kadar Sert?
Çünkü onun amacı incitmek değil, korumaktır. Bu kulağa garip gelebilir ama iç eleştirmen çoğu zaman bir savunma mekanizmasıdır. Zihin, geçmişte yaşadığı eleştirileri ve reddedilmeleri tekrar yaşamamak için kendini önceden yargılar. “Sen zaten yetersizsin” der ki, başkası söylediğinde bu kadar sarsılmayasın. “Yapma, rezil olursun” der ki, risk alıp incinmeyesin. Yani o ses, seni korumaya çalışır. Ama bunu öyle sert bir dille yapar ki, zamanla seni en çok yaralayan şeye dönüşür.
Kendinle Konuşma Şeklin, Kendine Bakışını Belirler
İç eleştirmen aktif olduğunda, kişi kendini sürekli bir değerlendirme altında hisseder. Yaptıkları yeterli gelmez. Başardıkları küçülür. Hataları büyür. Bu durum, zamanla öz-değer algısını zedeler. Kişi kendini olduğu haliyle kabul etmekte zorlanır. Bir başarı elde ettiğinde bile içinden şu ses geçer: “Şanslıydın.” “Zaten herkes yapabilirdi.” Bir hata yaptığında ise: “Gördün mü? Asıl gerçek bu.” Böyle bir zihinde insan, ne tam olarak mutlu olabilir ne de huzurlu. Çünkü içindeki ses, onu sürekli eksik hissettirmeye devam eder.
O Ses Gerçekten Sen misin?
Belki de en önemli soru bu. Çünkü iyileşme, o sesi susturmakla değil; onu tanımakla başlar. O sesin nereden geldiğini fark ettiğinde, onun mutlak bir gerçek olmadığını da görmeye başlarsın. O sadece öğrenilmiş bir dil, içselleştirilmiş bir bakış açısıdır. Ve öğrenilen her şey, yeniden öğrenilebilir. Kendine şunu sormakla başlayabilirsin: “Bunu bana kim söyledi?” “Ben gerçekten böyle mi düşünüyorum, yoksa bana böyle mi öğretildi?” Bu sorular, içindeki eleştirmenle arana mesafe koyar. Ve o mesafe, değişimin başladığı yerdir.
Sonuç: Kendine Karşı Bu Kadar Sert Olmak Zorunda Değilsin
Belki bu yazıyı okuyan biri, yıllardır kendi sesi sandığı bir yankıyla yaşıyordur. Belki biri, en çok kendisi tarafından incitildiğini yeni fark ediyordur. Ve belki biri, ilk defa kendine şu soruyu soruyordur: “Ben gerçekten bu kadar yetersiz miyim… yoksa bana böyle mi öğretildi?”
Unutma, içindeki eleştirmen senin gerçeğin değil; senin öğrendiğin bir hikâyedir. Ve o hikâyeyi değiştirmek mümkün. Çünkü insanı iyileştiren şey, kendine daha fazla yüklenmek değil; kendine ilk kez gerçekten şefkatle bakabilmektir.
“İnsanın kendine söylediği sözler, kaderini sessizce şekillendirir.”
KAYNAKÇA
Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. Neff, K. (2011). Self-Compassion. Young, J. E. et al. (2003). Schema Therapy.
