İnsanlar, dünyayı anlamlandırmak amacıyla nesneleri adlandırma ve sınıflandırma eğilimi gösterir. Bu durum, bilişsel olarak kavramsal düzenleme ve zihinsel temsil oluşturma süreçlerinin temel bir bileşeni olarak kabul edilmektedir (Humphreys & Forde, 2001; Rosch, 1978). Sınıflandırma ve kavramsallaştırma, bireyin çevresel belirsizliği azaltmasını ve dünyaya ilişkin zihinsel temsiller oluşturmasını sağlamaktadır. Bu süreç, bireysel düzeyde bilişsel ekonomiyi sağlarken, toplumsal düzeyde ortak anlam sistemlerinin ve grup kimliklerinin oluşmasına zemin hazırlar (Lakoff, 1987).
Bu bağlamda insanlar, ortak özellikler, değerler ve semboller aracılığıyla komüniteler oluşturarak bir “biz” algısı geliştirirler. Sosyal kimlik kuramına göre, bireyin benlik algısının önemli bir kısmı ait olduğu gruplar üzerinden şekillenmektedir (Tajfel & Turner, 1979). Grup üyeliği aidiyet ve özsaygı duygularını desteklerken, bu sürecin doğal bir sonucu olarak iç grup (in-group) ile dış grup (out-group) arasında ayrımlar ortaya çıkmakta; bu ayrımlar zamanla önyargı ve ötekileştirme pratiklerine dönüşebilmektedir (Turner et al., 1987).
Evrimsel bir perspektiften bakıldığında, dış gruplara yönelik çekimser tutumların belirli bağlamlarda adaptif işlevler taşıdığı öne sürülmektedir. Özellikle erken insan topluluklarında yabancı gruplara karşı temkinli olmak, kaynakların korunması ve fiziksel tehditlerin azaltılması açısından hayatta kalma olasılığını artırmıştır (Buss, 2019; Kurzban et al., 2001). Günümüz toplumlarında ise damgalama, etiketleme ve ötekileştirme davranışlarının, hayatta kalmaya hizmet eden işlevlerinin ötesinde ne tür psikolojik süreçlere karşılık geldiği üzerinde durulması gereken bir konudur. Etiketleme, bireyin kendisini ait olduğu grubun karşısına bir “öteki” yerleştirmesi anlamına gelirken, temelde Melanie Klein’ın ortaya koyduğu bölme savunması derinleşmesine mi hizmet etmektedir (Klein, 1946)? Bu süreç, kendilik ve nesne temsillerinin “iyi” ve “kötü” olarak keskin biçimde ayrılmasına olanak tanıyarak, dünyanın aşırı derecede siyah-beyaz kategoriler üzerinden algılanmasına mı yol açmaktadır? Toplumsal düzeyde ise bu dinamik, grupların idealize edilmesi ya da bütünüyle değersizleştirilmesi şeklinde mi kendini göstermektedir (Volkan, 1997)? Ve nihayetinde, bu tür savunmacı yapılanmalar ırkçılığa zemin hazırlayan bir psikolojik altyapı oluşturabilir mi?
İçsel Dünyanın Yansıması Olarak Nesne İlişkileri
Klein’a göre insan, doğuştan yoğun dürtüsel yaşantılarla dünyaya gelir; bunların önemli bir kısmını agresyon ve yıkıcılık oluşturur (Klein, 1957). Bebek, yaşamın çok erken dönemlerinden itibaren haset gibi ilkel ve yıkıcı duygulanımlara sahiptir. Bununla birlikte Klein, insanın yalnızca yıkıcı dürtülerden ibaret olmadığını; sevgi, onarma ve yaşatma yönelimlerini de eşzamanlı olarak barındırdığını vurgular. Bu iki zıt dürtü kümesi—yaşam dürtüleri ile yıkıcı dürtüler—benlik içinde sürekli bir gerilim yaratır.
Bebek, içsel dünyasında taşıdığı bu duygulanımları dış dünyaya yansıtarak nesneleri deneyimler. Olumlu duygulanımlar baskın olduğunda nesne “iyi” olarak algılanırken, agresyon ve hasetin yoğunlaştığı durumlarda aynı nesne “kötü” ve tehdit edici olarak deneyimlenebilir. Klein’a göre bu algı, nesnenin gerçek tutum ve davranışlarından bağımsız olarak gelişebilir; belirleyici olan, bebeğin içsel dürtüsel dünyasıdır (Klein, 1946).
Bu tür bir algısal örgütlenme, Klein’ın tanımladığı paranoid-şizoid konum temel özelliklerinden biridir. Bu konumda benlik, yoğun kaygı ve agresyonla baş edebilmek için nesneleri keskin biçimde “iyi” ve “kötü” olarak bölerek deneyimler; ambivalans henüz tolere edilemez durumdadır (Segal, 1964). Benlik, kötü nesne tarafından yok edileceğine dair yoğun bir kaygı yaşar.
Öte yandan bebek, depresif konuma ulaştığında nesnelere yansıtılan agresyon giderek kendiliğe yönelir. Bu geçişle birlikte suçluluk duyguları belirginleşir. Bebek, agresyonun yalnızca nesneden kaynaklanan bir tehdit değil, aynı zamanda kendi içsel dürtülerinin bir ürünü olduğunu fark etmeye başlar (Klein, 1957). Bu farkındalık, sevilen nesneye zarar vermiş olma fantezisiyle bağlantılı olarak “nesne kaybı” kaygısını doğurur.
Bu süreç, onarma (reparation) kapasitesinin gelişmesi için zemin hazırlarken, aynı zamanda ambivalansın tolere edilebildiği daha bütünleşmiş bir nesne ilişkisine geçişi mümkün kılar (Segal, 1964).
Toplumsal Bütünleşme ve Gri Alanların Kabulü
Başlangıçta yöneltilen soruya geri dönüldüğünde, hayali sınırlarla ayrılmış ulus-devletlerden aynı mekân içinde oluşan küçük grup yapılanmalarına kadar uzanan geniş bir yelpazede benzer bir örüntü gözlemlenmektedir. Bireyler, çeşitli damgalar ve etiketler aracılığıyla belirli kişi ya da grupları “öteki” konumuna yerleştirerek kendi kimlik yapılanmalarını korumaktadırlar. Sosyal karşılaştırma yoluyla ötekinin değersizleştirilmesi, birey ve grup düzeyinde özdeğerin güçlendirilmesine hizmet etmektedir (Tajfel & Turner, 1979).
Ötekinin değersizleştirilmesi, kendilikte tolere edilmesi güç olan yetersizlik, kırılganlık ve agresyonun dışsallaştırılması yoluyla benliğin korunmasına olanak tanır. “İyi”nin varlığı, “kötü”nün dışarıda konumlandırılmasıyla anlam kazanır; bu karşıtlık, karmaşıklığın yarattığı kaygıyı azaltan savunmacı bir düzenleme işlevi görür (Kernberg, 1984).
Tıpkı Klein’ın kuramında betimlediği üzere, erken dönemde bölme benliği koruyan bir işlev görürken, ruhsal gelişim ilerledikçe bu savunmanın çözülmesi beklenir. Benlik zenginleştikçe birey, iyi ve kötü arasında mutlak sınırlar olmadığını; aynı nesnenin hem sevilen hem de hayal kırıklığı yaratan yönler taşıyabileceğini öğrenir. Bu bütünleştirme kapasitesi, dünyayı yalnızca siyah ve beyaz karşıtlıklar üzerinden değil, gri alanları da içeren daha gerçekçi bir biçimde algılamayı mümkün kılar. Bu gelişim, hem bireysel ruhsal olgunlaşmanın hem de daha kapsayıcı toplumsal ilişkilerin temelini oluşturur.
Kaynakça
-
Humphreys, G. W., & Forde, E. M. (2001). Hierarchies, similarity, and interactivity in object recognition:“Category-specific” neuropsychological deficits. Behavioral and brain sciences, 24(3), 453-476.
-
Kernberg, O. (1984). Severe Personality Disorders (Psychotherapeutic Strategies. New Haven (Yale University Press) 1984.
-
Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27, 99–110.
-
Klein, M. (1957). Envy and gratitude and other works 1946–1963. London: Hogarth Press.
-
Lakoff, G. (1987). Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind. Chicago, IL: University of Chicago Press.
-
Segal, H. (1964). Introduction to the work of Melanie Klein. London: Hogarth Press.
-
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Monterey, CA: Brooks/Cole.
-
Turner, J. C., Hogg, M. A., Oakes, P. J., Reicher, S. D., & Wetherell, M. S. (1987). Rediscovering the social group: A self-categorization theory. Oxford, UK: Basil Blackwell.
-
Volkan, V. D. (1997). Bloodlines: From ethnic pride to ethnic terrorism. New York, NY: Farrar, Straus and Giroux.
