Ergenlikte Manevi Boşluk 1: Kaybolan Anlamı Bulma Yolunda
1. Manevi boşluk ergenlikte kendini nasıl gösterir?
Ergenlik, yalnızca bedensel ve duygusal değişimlerin yaşandığı bir dönem değildir. Aynı zamanda bireyin yaşamı, kendisini ve geleceğini sorgulamaya başladığı; “Ben kimim?”, “Hayatımın amacı ne?”, “Nereye aitim?” gibi varoluşsal sorularla ilk kez derin bir şekilde karşılaştığı gelişimsel bir süreçtir. Ailesinden ve çevresinden doğru olarak bildiği bilgileri sorguladığı, araştırdığı ve anlam arayışının en yoğun yaşandığı dönemlerden biridir.
Manevi boşluk, bireyin yaşamına anlam veren değerlerle, kendisiyle ve çevresiyle kurduğu bağın zayıflaması veya kopması sonucu ortaya çıkan içsel bir eksiklik hissidir. Bu boşluk yalnızca dinî yaşamın zayıflaması olarak değerlendirilmemelidir. Çünkü maneviyat, insanın yaşamına anlam kazandıran değerleri, umutlarını, vicdanını, aidiyet duygusunu ve kendisinden daha büyük bir bütünle kurduğu bağı da kapsayan geniş bir kavramdır. Maneviyat, güven kavramını da içeren bir terimdir. Kişinin kendini güvende hissetmesini sağlayan, yalnız olmadığını hissettiren umudu sürekli aktive eden bir kavramdır; elbette yokluğu da bu kadar derin oluyor, özellikle ergenlik döneminde.
Maneviyat ve din aynı şey midir?
Toplumda maneviyat ile din çoğu zaman aynı kavramlar gibi düşünülmektedir. Oysa bu iki kavram birbiriyle ilişkili olsa da aynı değildir. Din; belirli inanç sistemlerini, ibadetleri ve kuralları içerirken, maneviyat daha çok bireyin yaşamına yüklediği anlamı, değerlerini, umutlarını, vicdanını ve kendisiyle kurduğu içsel ilişkiyi ifade eder. Birçok insan için din, maneviyatını besleyen önemli bir kaynak olabilir; ancak psikolojik açıdan maneviyat, bireyin yaşamını anlamlı hissetmesini sağlayan daha geniş bir içsel deneyim olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda dini inancı olmayan bir gencin maneviyatının olmadığını söylemek yanlış olacaktır. Ancak şunu vurgulamayı kıymetli buluyorum: maneviyatı besleyen, dinç tutan, hayata yüklediği anlamla, değerle ve vicdanla ilişkili eşsiz ve benzersiz yüce bir varlığa inanç, değerler sistemini hayatın anlamını anlamayı kolaylaştıran kutsal kitabın varlığı kişiye güven verir.
Ergen için “anlam” neden önemlidir?
Ergenlik döneminde birey yalnızca kim olduğunu değil, nasıl bir insan olmak istediğini de keşfetmeye çalışır. Bu süreçte anlam duygusu, psikolojik sağlamlığın en önemli yapı taşlarından biridir. Ailesi ile yakın temasta olmayan ergenlerin birincil anlam bulma araçları arkadaşları, ikincil araçları ise sosyal medya olacaktır. Bilgi kirliliğinin çok fazla olduğu sosyal medya, doğru bilgi kaynağı değildir. Çok daha fazla kafa karışıklığı ve yanlış değer ve inanç oluşturma yoluna gidebilirler. Yaşamına anlam katabilen, değerlerini fark eden ve kendisini bir yere ait hisseden ergenler; stres, hayal kırıklıkları ve yaşamın zorluklarıyla daha sağlıklı baş edebilmektedir. Buna karşılık anlam duygusunun zayıfladığı durumlarda ise amaçsızlık, boşluk hissi, yalnızlık ve umutsuzluk daha belirgin hale gelebilir.
Manevi boşluk nasıl oluşur?
Manevi boşluk çoğu zaman tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıkmaz. Çocukluk döneminde koşullu sevgi görmek, yalnızca başarı üzerinden değer görmek, duygusal ihtiyaçların yeterince karşılanmaması, güvenli bağlanmanın gelişememesi ve bireyin kendisini olduğu gibi kabul edilmiş hissetmemesi bu süreci etkileyebilir. Bunun yanında günümüzde sosyal medyanın oluşturduğu sürekli kıyaslanma ortamı, tüketim odaklı yaşam biçimi, hızlı haz arayışı ve gerçek ilişkilerin zayıflaması da ergenlerin anlam arayışını zorlaştırabilmektedir. Dışarıdan bakıldığında her şeye sahip gibi görünen bazı gençlerin iç dünyalarında derin bir boşluk hissetmelerinin temelinde çoğu zaman bu anlamsızlık duygusu yatmaktadır.
2. Ergenlik neden anlam arayışının en yoğun yaşandığı dönemdir?
Ergenlik, bireyin yalnızca fiziksel olarak değil; bilişsel, duygusal ve sosyal açıdan da yeniden yapılandığı bir gelişim dönemidir. Çocuklukta daha çok ailesinin değerlerini ve yaşam biçimini benimseyen birey, ergenlikle birlikte sorgulamaya, kendi düşüncelerini oluşturmaya ve kim olduğunu keşfetmeye başlar. Bu nedenle ergenlik, yalnızca bir büyüme süreci değil, aynı zamanda bir anlam arayışı yolculuğudur.
Gelişim psikoloğu Erik Erikson, ergenliği “Kimliğe Karşı Rol Karmaşası” evresi olarak tanımlar. Bu dönemde genç, çocuklukta kendisine verilen kimliği olduğu gibi kabul etmek yerine onu sorgular, yeniden değerlendirir ve kendi benliğini oluşturmaya çalışır. “Ben kimim?”, “Nasıl bir insan olmak istiyorum?”, “Hayatta benim için gerçekten önemli olan nedir?” gibi sorular, bu dönemin en temel psikolojik sorularıdır.
Ancak bu sorgulama yalnızca kimlikle sınırlı değildir. Ergen, zamanla daha derin ve varoluşsal sorular da sormaya başlar: “Hayatımın amacı ne?”, “Nereye aitim?”, “Yaşamımın bir anlamı var mı?” Bu sorular, sağlıklı gelişimin doğal bir parçasıdır. Çünkü insan, yalnızca biyolojik ihtiyaçları olan bir varlık değil; aynı zamanda anlam arayan bir varlıktır.
Ergen bu sorulara sağlıklı cevaplar bulabildiğinde kimlik gelişimi güçlenir, yaşamına yön verecek değerler oluşturur ve psikolojik dayanıklılığı artar. Ancak bu süreçte kendisini anlaşılmamış, değersiz ya da yalnız hisseden gençlerde anlam arayışı yerini boşluk, umutsuzluk ve aidiyet kaybına bırakabilir. Böyle durumlarda bazı ergenler bu boşluğu sosyal medya, madde kullanımı, riskli davranışlar, sağlıksız arkadaşlık ilişkileri ya da anlık haz veren uğraşlarla doldurmaya çalışabilir.
Bu nedenle ergenlik döneminde ebeveynlerin ve eğitimcilerin görevi, gençlere hazır cevaplar vermekten çok onların soru sormalarına, düşünmelerine ve kendi anlamlarını güvenli bir ortamda keşfetmelerine rehberlik etmektir. Çünkü kimlik gelişimi, dayatmalarla değil; güven, kabul ve sağlıklı bir ilişki içinde olgunlaşır. Her sorularına cevap veremeyebiliriz; ama bunu açık bir şekilde “ben de bilmiyorum, beraber araştıralım, ben de merak ettim” samimiyetiyle yaklaşmak çocuğumuza güven verecektir. Ebeveynliği üste kalma yarışına çevirirsek bu en çok da bize zarar verecektir. Anne babasıyla iletişimi bozulan çocuğa ulaşmak çok zor olacaktır.
Viktor Frankl’ın da ifade ettiği gibi, insanı ayakta tutan yalnızca yaşamın kendisi değil, yaşamına yüklediği anlamdır. Ergenlik ise bu anlamın ilk kez bilinçli olarak sorgulanmaya ve inşa edilmeye başlandığı en kritik gelişim dönemlerinden biridir. Bu süreçte genç, yalnızca “Nasıl bir meslek seçeceğim?” ya da “Nasıl bir hayat yaşayacağım?” sorularını değil; “Ben kimim?”, “Neye inanıyorum?”, “Hayatımın amacı ne?” ve “Bu dünyada nasıl bir iz bırakmak istiyorum?” gibi varoluşsal soruların da cevaplarını arar. Bu sorulara sağlıklı bir şekilde eşlik edildiğinde ergen, yalnızca kimliğini değil; yaşamına yön verecek değerlerini, umutlarını ve anlam duygusunu da inşa etmeye başlar. Ve hayatın yaşamaya değer olduğunu, boşuna var olmadığını, birçok şeyi değiştirebilecek güce de sahip olduğunu fark eder.
