Son yıllarda empati, yalnızca bireysel bir erdem olarak değil, kamusal karar alma süreçlerinin de ahlaki pusulası olarak konumlandırılmaktadır. Anlamak, duyarlı olmak ve acıya kayıtsız kalmamak çoğu zaman tartışmasız biçimde olumlu değerler olarak sunulur. Ancak sosyoloji ve psikoloji literatürü, empatinin etik açıdan güçlü bir araç olmakla birlikte, yönetim ve kamu politikası için tek başına güvenilir bir ilke olmadığını göstermektedir.
Toplumsal Düzen ve Normların İşlevi
Bu gerilimi erken dönemde açık biçimde kavramsallaştıran isimlerden biri Émile Durkheim’dir. Durkheim’e göre toplumlar bireylerin iyi niyetleriyle değil; kişilerden bağımsız, öngörülebilir ve eşit biçimde uygulanan kolektif normlar sayesinde ayakta kalır. Empatinin aşırı biçimde birey-merkezli hâle gelmesi — yani her durumun tekil hikâyeler ve öznel acılar üzerinden değerlendirilmesi — bu normların bağlayıcı gücünü aşındırır. Kurallar formel olarak varlığını sürdürse bile, meşruiyetleri ve tutarlılıkları zayıflar.
Normların bu şekilde aşınması doğrudan güvenlik duygusunu da zedeler. Güvenlik yalnızca fiziksel korunma anlamına gelmez; bireylerin, kuralların yarın da bugün olduğu gibi işleyeceğine dair duyduğu kolektif güveni ifade eder. Empati, normların yerine geçen bir karar çerçevesine dönüştüğünde, neyin sınır neyin istisna olduğu belirsizleşir. Durkheim’in anomi kavramıyla tanımladığı durum tam olarak budur: normların düzenleyici gücünü yitirdiği, bireylerin kendilerini yapısız ve korunmasız hissettikleri bir toplumsal hâl.
Empati İle Toplumsal Düzen Arasındaki Ayrım
Bu noktada kritik bir ayrım netleştirilebilir: Empati bireyi anlamaya yöneliktir; normlar ise toplumsal düzeni sürdürmeye hizmet eder. Empati, normların yerine geçen bir yönetim ilkesi hâline geldiğinde, toplum hem kural bütünlüğünü hem de kolektif güvenlik hissini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.
Rasyonel Şefkat Yaklaşımı
Paul Bloom’un geliştirdiği rasyonel şefkat yaklaşımı, bu sınırlılığı daha açık biçimde ortaya koyar. Bloom empatiyi bütünüyle reddetmez; ancak özellikle duygusal empatiye dayalı kararların, adalet ve kamu politikası açısından güvenilir olmadığını savunur. Bunun nedeni empatinin bilişsel doğasında yatar: empati seçicidir, orantısızdır ve çarpıcı bireysel hikâyelere, sistemsel sonuçlardan daha fazla ağırlık verir.
Bloom’un önerdiği alternatif, empatiyi dışlamak değil; onu şefkat, akıl ve istatistikle birlikte konumlandırmaktır. Yardım etme motivasyonu korunur, ancak duygusal özdeşleşme tek belirleyici unsur olmaktan çıkarılır. Böylece kısa vadeli ahlaki rahatlama yerine, uzun vadeli ve kolektif sonuçlar dikkate alınabilir.
Nörolojik Düzeyde Empati ve Düzenleme
Bu ayrım nörolojik düzeyde de güçlü biçimde desteklenmektedir. Empati, beyinde tek bir merkez tarafından yönetilen bir süreç değildir. Duygusal empati öncelikle anterior insula ve anterior singulat korteks gibi hızlı ve otomatik çalışan yapılara dayanır. Bu sistemler başkasının acısını hissetmeyi mümkün kılar; ancak risk hesaplamaz, normları entegre etmez ve uzun vadeli sonuçları değerlendirmez.
Normal koşullarda prefrontal korteks, bu duygusal girdileri düzenleyen bir filtre işlevi görür. Dorsolateral ve ventromedial prefrontal bölgeler, duygusal tepkileri soyut normlarla, orantılılık ilkesiyle ve uzun vadeli toplumsal etkilerle birlikte değerlendirir. Ancak empati kültürel olarak “ahlaki açıdan sorgulanamaz” bir iyi olarak kodlandığında, bu düzenleyici süreçler gecikir ya da ahlaki suçlulukla bastırılır.
Karar Alma Hiyerarşisinin Bozulması
Bu durumda beyin, yapısal akıl yürütme yerine duygusal aciliyeti öncelemeye başlar. Kararlar, uzun vadeli toplumsal istikrarı korumaktan ziyade, anlık duygusal rahatlama sağlamaya yönelir. “İntiharî empati” olarak adlandırılan durum, aşırı şefkatten değil; kolektif işleyişi korumakla görevli düzenleyici süreçlerin sistematik olarak devre dışı bırakılmasından kaynaklanır.
Somut Bir Örnek Üzerinden Mekanizma
Bir sınıfta, bir öğrencinin sürekli dersleri sabote ettiğini, arkadaşlarını korkuttuğunu ve öğrenme ortamını bozduğunu düşünelim. Öğretmenler bu öğrencinin zor bir geçmişi ve gerçek duygusal sıkıntıları olduğunu bilmektedir. Empatiyle, bu öğrenciye zarar vermemek adına disiplin kuralları askıya alınır.
Zamanla sınıf yönetilemez hâle gelir. Diğer öğrenciler kendilerini güvende hissetmez, öğrenme süreci bozulur ve öğretmenin otoritesine duyulan güven kaybolur. Sorun empatinin yanlış olması değildir; empati gereklidir. Sorun, empatinin kuralların yerini almasıdır.
Etik Yaklaşımlar ve Kamusal Sınırlar
Emmanuel Levinas’ın etik yaklaşımı bu bağlamda sıklıkla referans gösterilir. Levinas, etiği normlardan ve devletten önce konumlandırarak, ötekiye karşı sınırsız sorumluluğu merkeze alır. Bu yaklaşım bireysel etik düzeyde güçlüdür; ancak kamusal yönetim açısından yönlendirici ilkeler sunmaz.
2020 sonrası göç, güvenlik ve kamusal şiddet tartışmaları, empati gerekçesiyle risk değerlendirmesinin askıya alındığı durumların toplumda ciddi bir güven erozyonu yarattığını göstermiştir.
Sonuç
Sonuç olarak empati, etik açıdan değerli bir pusuladır; ancak pusula yön gösterir, aracı yönetmez. Normlar ise duygusuz oldukları için değil, herkesi kapsayıcı ve öngörülebilir oldukları için toplumsal düzenin temelini oluşturur. Empati, normların nasıl uygulanacağını şekillendirdiğinde işlevseldir; onların yerine geçtiğinde ise toplumsal güveni zayıflatır.
