Günümüz dünyasında insanlar, hızla akan yaşamın, artan belirsizliklerin ve bilgi bombardımanının ortasında zihinsel bir yükle baş etmeye çalışıyor. Bu yük çoğu zaman çok düşünmek olarak ortaya çıkıyor. Halk arasında “kafaya takmak”, “düşün düşün içinden çıkamamak” gibi ifadelerle tanımlanan bu durum, psikolojide “aşırı düşünme“, “ruminasyon” ya da “bilişsel geviş getirme” olarak adlandırılır. Görünürde zararsız ve hatta çözüm arayışı gibi algılansa da, çok düşünmek uzun vadede bireyin ruh sağlığı üzerinde ciddi etkiler yaratabilir.
Çok Düşünmenin Tanımı:
Çok düşünmek, bireyin yaşadığı bir durumu sürekli ve tekrarlayıcı şekilde zihninde işlemeye devam etmesi olarak tanımlanabilir. Bu düşünceler çoğunlukla olumsuz içeriklidir, kişinin kendisini, geçmişteki bir olayı ya da gelecekteki olasılıkları değerlendirmesiyle ilgili olabilir.
Çok düşünmenin depresif belirtilerle güçlü bir ilişkisi olduğu ortaya konmuştur. Yani birey ne kadar fazla zihinsel döngüye girerse, bu durum duygusal çökkünlükle o kadar fazla örtüşmektedir. (Karaırmak & Siviş, 2008)
Psikolojik Temelleri ve Etkileri:
Çok düşünme davranışı genellikle kaygı bozuklukları, düşük benlik saygısı, travmatik yaşantılar ve baş etme becerilerinin zayıflığı ile ilişkilidir (Türkçapar, 2019). Aşırı düşünme süreci, çoğu zaman bir çözüm üretmekten çok, duygusal bir yoğunluk yaratır. Kişi, yaşadığı durumla ilgili tekrar tekrar analiz yapar; ancak bu analizler çözüme götürmediği gibi, zihinsel tükenmişliği artırır. Bu noktada çok düşünmek, işlevsel olmaktan çıkar ve bireyin günlük yaşam kalitesini düşüren bir zihinsel tuzaka dönüşür.
Çok düşünmenin başlıca zararları arasında karar verme güçlüğü, dikkat dağınıklığı, uyku problemleri, anksiyete, depresyon ve fiziksel stres belirtileri yer alır. Birey, ne yaparsa yapsın zihnini susturamaz hale gelir. Bu durum sosyal ilişkilerde mesafeye, iş hayatında performans düşüklüğüne ve içsel huzursuzluğa neden olabilir.
Kültürel Yaklaşım ve Toplumsal Algı:
Türkiye gibi kültürlerde çok düşünmek, zaman zaman “sorumluluk bilinci”, “derin kişilik” ya da “duyarlılık” olarak da yorumlanabilir. Özellikle kadın bireylerin duygusal yüklerinin daha fazla olması ve toplumsal roller nedeniyle ruminatif düşünmeye daha yatkın oldukları gözlemlenmektedir (Yurttaş & Yetim, 2015). Ancak bu düşünsel yoğunluk, birey için sağlıklı bir muhakeme süreci olmaktan çıkıp bir tür zihinsel işkenceye dönüşebilir.
Çok Düşünmeyle Baş Etme Yöntemleri:
Peki çok düşünen bir birey çok düşünmeyle nasıl baş edeceğini de düşünmeye başlarsa ne yapmalıdır denilirse, öncelikle bu düşünce döngüsünün farkına varmak gerektiğini bilmek gerekmektedir.
Birey kendini sık sık aynı konu üzerinde düşünürken yakaladığında, bu süreci durdurabilmek için zihinsel duraklatma tekniklerini kullanabilir. Özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT) bu konuda oldukça etkilidir. BDT, bireyin otomatik düşüncelerini fark etmesine, sorgulamasına ve daha işlevsel düşüncelerle yer değiştirmesine yardımcı olur.
Mindfulness yani bilinçli farkındalık uygulamaları da kişinin anda kalma becerisini artırarak geçmiş ve gelecekle ilgili aşırı düşünme eğilimini azaltabilir. Bunların dışında yazı yazmak (journaling), nefes egzersizleri, yapılandırılmış problem çözme teknikleri ve dikkat dağıtıcı sağlıklı aktiviteler (spor, doğa yürüyüşü, sanat) zihinsel döngüleri kırmak açısından etkili olabilir.
Ayrıca, bireyin kendisine şu soruları sorması faydalı olabilir:
-
Bu düşünce şu anda bana nasıl bir katkı sağlıyor?
-
Bu konuya tekrar tekrar dönmek problemi çözüyor mu?
-
Bu düşünceyi bırakabilir miyim?
Bu tür farkındalık çalışmalarıyla birlikte birey, çok düşünmenin çözüm değil, çoğu zaman bir “çözüm illüzyonu” olduğunu fark edebilir.
Sonuç:
Çok düşünmek, çağımızın en yaygın zihinsel kalıplarından biri haline gelmiştir. Ancak bu durumun psikolojik açıdan sağlıksız bir döngü olduğunu anlamak, ondan çıkmanın ilk adımıdır. Düşünmek, insan zihninin en değerli işlevlerinden biridir; fakat her düşünce faydalı değildir. Zihinsel sağlığı korumak, sadece doğru düşünmekle değil, aynı zamanda ne zaman durulacağını bilmekle de ilgilidir.
Kaynakça:
-
Türkçapar, M. H. (2019). Bilişsel Terapi: Temel İlkeler ve Uygulama. Ankara: HYB Yayıncılık.
-
Karaırmak, Ö., & Siviş, R. (2008). “Ruminatif düşünme ile depresif belirtiler arasındaki ilişkinin incelenmesi.” Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi.
-
Yurttaş, A., & Yetim, Ü. (2015). “Cinsiyet, benlik saygısı ve stresle başa çıkma tarzlarının ruminatif düşünmeye etkisi.” İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi.
-
Bozkurt, A. (2017). Zihinsel Süreçler ve Psikolojik Sağlamlık. İstanbul: Nobel Akademik Yayıncılık.
