Bir insan, gerçeği bilmek uğruna her şeyi göze alabilir mi? Sophokles’in Kral Oidipus’u bu soruyu yalnızca bir trajedi sahnesinde değil, insan ruhunun en karanlık katmanlarında sorar. Oidipus’un hikâyesi, kaderin kaçınılmazlığı kadar, bilincin bilmek istemediğiyle karşılaşmasının da anlatısıdır. Okuyucu, Oidipus’un adım adım gerçeğe yaklaşmasını izlerken, aslında insanın kendi bilinçdışına yaptığı yolculuğa tanıklık eder. Bu yönüyle Kral Oidipus, edebi bir metin olmanın ötesinde, psikolojik bir metin olarak da okunmayı hak eder.
Sigmund Freud’un Oidipus’a yönelmesi tesadüf değildir. Freud, bu tragedya içinde insanın bastırılmış arzularını, suçluluk duygusunu ve bilmeden işlenen eylemlerin yarattığı ruhsal çatışmayı görür. Oidipus, bilmeden suç işleyen bir kral değil; bilincin sınırlarında dolaşan insanın simgesidir. Bu yazı, Kral Oidipus’u psikanalitik bir perspektiften ele alarak, tragedya ile kuram arasındaki bu derin bağı tartışmayı amaçlamaktadır.
1. Freud’un Oidipus Kompleksi: Bir Tragedyadan Doğan Kavram
Kral Oidipus, Thebai kentini kasıp kavuran vebanın nedenini araştıran bir kralın, adım adım kendi geçmişine yaklaşmasının hikâyesidir. Oidipus, kenti kurtarmak için gerçeği açığa çıkarmaya kararlıdır; ancak bu kararlılık onu, bilmeden babasını öldürdüğü ve annesiyle evlendiği korkunç hakikate götürür. Sophokles’in tragedyasında trajik olan yalnızca işlenen suçlar değil, bu suçların Oidipus tarafından hiçbir zaman bilinçli olarak seçilmemiş olmasıdır. Oidipus, kaçtığını sandığı yazgıya, gerçeği aradıkça yaklaşır (Sophokles, 2016).
Sigmund Freud’u etkileyen de tam olarak bu bilinçdışı ilerleyiştir. Freud, Düşlerin Yorumu’nda Oidipus’un hikâyesinin izleyicide yarattığı sarsıntıyı, bastırılmış arzuların tanınmasına bağlar. Ona göre tragedya, yalnızca bir kader anlatısı değil; çocukluk döneminde karşı cinsten ebeveyne yönelen bilinçdışı arzu ve aynı cinsten ebeveynle yaşanan çatışmanın simgesel bir ifadesidir (Freud, 2014). Bu nedenle Oidipus, mitolojik bir figür olmaktan çıkarak, insan ruhunun evrensel çatışmalarını görünür kılan psikolojik bir modele dönüşür. Freud’un psikanalitik kuramı, Sophokles’in sahnesinde temsil edilen bu çatışmadan beslenerek şekillenmiştir.
2. Kehanet ve Bilinçdışı: Arzu, Yasa ve Kaçınılmaz Yüzleşme
Kral Oidipus’ta kehanet, geleceğe dair bir bildirimden çok, öznenin bilmek istemediği bir hakikatin dolaşıma girmesidir. Oidipus’un yazgısı, babayı öldürme ve anneyle kurulan yasak ilişkiye işaret eder. Tragedyada bu eylemler, ahlaki bir tercihten ziyade bilginin özneye kapalı kaldığı bir süreç olarak ilerler. Bu durum, Oidipus’un tragedyadaki konumunun, Freud’un bilinçdışı arzu merkezli okumasından farklı bir özne anlayışına işaret ettiğini ortaya koymaktadır (Erçin Ayhan, 2022). Oidipus kaçtığını sandığı yazgıya, gerçeği araştırdıkça yaklaşır; trajedi, bilginin ertelenmesinin onu ortadan kaldırmadığını gösterir (Sophokles, 2016).
Freud açısından bu yapı, Oidipus Kompleksi’nin temel dinamiğini yansıtır. Çocuğun gelişiminde anneye yönelen bilinçdışı arzu, baba figürüyle kurulan yasak ve otoriteyle çatışır; bu çatışma bastırılır ve kader anlatıları içinde geri döner (Freud, 2014). Oidipus’un yazgısı, bu nedenle yalnızca anne merkezli bir arzu anlatısı değil, yasa ile arzu arasındaki gerilimin dramatik ifadesidir. Bununla birlikte Sophokles’in tragedyasında Oidipus, etkin bir arzulayan özne değil, bilgiden yoksun bırakılmış trajik bir figür olarak okunabilir (Blum & Blum, 2016).
3. Körlük ve Görme Paradoksu: Farkındalık, Ceza ve Süperego
Oidipus’un gerçeği öğrendikten sonra kendini kör etmesi, tragedyadaki en çarpıcı anlardan biridir. Bu eylem, yalnızca işlenen suçlara verilen bir ceza değil, aynı zamanda gerçeğin artık inkâr edilemez hâle gelmesine verilen bir tepkidir. Sophokles’te fiziksel körlük, ironik biçimde bir tür görmeye eşlik eder; Oidipus, hakikati fark ettiği anda artık bakamaz hâle gelir (Sophokles, 2016).
Psikanalitik açıdan bakıldığında bu sahne, suçluluk duygusunun nasıl işlediğini açıkça gösterir. Freud’a göre insan, bilmeden yaptığı eylemlerden dolayı da yoğun bir suçluluk yaşayabilir. Bu suçluluk, dışarıdan gelen bir cezadan çok, kişinin kendi içinde oluşan bir baskıdan kaynaklanır; Freud bu iç sesi süperego kavramıyla açıklar (Freud, 2014). Oidipus’un kendini cezalandırması da bu içsel yargının bir sonucudur. Körlük bu anlamda bir kaçış değil, arzunun, yasanın ve bilginin kesiştiği noktada ortaya çıkan zor bir kabulleniştir. Tragedya, insanın gerçeği tanıdığı anda onunla yaşamanın bedelini de üstlenmek zorunda kaldığını gösterir.
4. Oidipus Kompleksi: Evrensel Bir Model mi, Kültürel Bir Okuma mı?
Oidipus Kompleksi, Freud tarafından insan gelişiminin temel bir evresi olarak tanımlanmış ve uzun süre evrensel bir psikolojik model olarak kabul edilmiştir. Freud’a göre anneye yönelen bilinçdışı arzu ve babayla kurulan yasaklayıcı ilişki, bireyin ruhsal yapılanmasında merkezi bir rol oynar (Freud, 2014). Bu nedenle Oidipus anlatısı, yalnızca mitolojik bir hikâye değil, insan ruhunun ortak bir çatışmasının simgesel bir ifadesi olarak okunmuştur.
Ancak Freud’un bu yorumu, Sophokles’in metnindeki Oidipus figürüyle birebir örtüşmeyebilir; zira tragedyada Oidipus’un eylemleri bilinçli bir arzuya değil, bilgiden yoksunluk ve yazgısal zorunluluklara dayanır (Blum & Blum, 2016).
Bununla birlikte bu evrensellik iddiası, kültürel bağlam dikkate alındığında tartışmalı hâle gelir. Antropolojik ve kültürel çalışmalar, aile yapılarının ve otorite ilişkilerinin toplumdan topluma farklılaştığını göstermektedir. Ayrıca Kral Oidipus’un Antik Yunan’ın kader anlayışı ve ataerkil düzeni içinde yazılmış bir metin olduğu unutulmamalıdır (Sophokles, 2016). Oidipus’un yaşadıkları, bilinçli bir yönelimden çok, bilmeden gerçekleştirilen eylemler üzerinden ilerler. Bu durum, eserin yalnızca bilinçdışı arzularla değil, yazgı ve bilgi arasındaki ilişkiyle de okunabileceğini düşündürür.
Bu bağlamda Oidipus Kompleksi, evrensel bir zorunluluktan ziyade, belirli tarihsel ve kültürel koşullar içinde anlam kazanan güçlü bir psikolojik yorum olarak değerlendirilebilir. Nitekim Freud’un Oidipus anlatısını kuramsal bir kavrama dönüştürürken tragedyanın özgül bağlamını dönüştürdüğü, Türkçe literatürde de eleştirel biçimde tartışılmıştır (Erçin Ayhan, 2022).
Sonuç
Kral Oidipus, insanın bilme arzusu ile bu bilginin taşıdığı yük arasındaki gerilimi sahneleyen bir tragedya olarak hem edebiyat hem de psikoloji alanında düşünsel bir kesişim noktası oluşturur. Freud’un psikanalitik kuramı, bu metinde açığa çıkan çatışmaları bilinçdışı, arzu ve suçluluk kavramlarıyla ilişkilendirerek tragedyanın etkisini yeni bir düzleme taşır. Oidipus’un hikâyesi, bilmeden yapılan eylemler ile yazgı ve sorumluluk arasındaki ilişkinin farklı bağlamlarda yeniden düşünülmesine imkân tanır.
Bu nedenle Kral Oidipus, psikanalizin doğuşuna ilham veren bir metin olmanın yanı sıra, insanın kendisiyle ve bilgisiyle kurduğu ilişkinin her okunuşta yeniden sorgulanabildiği bir düşünme alanı sunar.
Kaynakça
Freud, S. (2014). Düşlerin yorumu (E. Kapkın & A. Tekşen, Çev.). Payel Yayınları. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi: 1900)
Sophokles. (2016). Kral Oidipus (A. Erhat, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eserin yazılış tarihi: MÖ 429)
Zepf, S., Ullrich, B., & Seel, D. (2016). Oedipus and the Oedipus complex: A revision. The International Journal of Psycho-Analysis, 97(3), 685–707. https://doi.org/10.1111/1745-8315.12278
Ocak, E. H., & Ayhan, E. (2022). Deconstruction of Oedipus the King in myth due to the naming of the Oedipus Complex. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi(30), 1170–1083. https://doi.org/10.29000/rumelide.1193090
