Zihin ve bedeni birbirinden ayırmak mümkün mü? Peki, aralarındaki ilişkiyi anlayabilmek günlük hayatta gerçekten işimize yarar mı dersiniz.
Klinik psikolog olarak son yıllarda özellikle beyin fizyolojisi üzerine ekstra okumalar yapıyorum. Beyin, ana komuta merkezi olarak bizi tehditten korumaya ve hayatta kalmaya odaklı hareket etmek üzere duruma uygun hormon ve neurokimyasalları salgılılıyor ve bu hayati bir organizasyon. Öte yandan herkesin aynı durum karşısında aynı tepkiyi vermediğini görüyoruz. Örneğin, bazılarımız bize doğru koşan bir köpeği görünce kendini korumak için kaçmak isterken; evinde bir köpek ile yaşayan bir diğerimiz köpeğe kucak açarak, bize gelmesini bekliyoruz. Durum aynı; tepkiler farklı! Demek ki aynı objeyi biri tehdit algılarken (kortizol- stress hormonu salgılanır), diğeri sevecen birşey olarak görebiliyor (oksitosin- bağ kurma, şefkat hormonu salgılanır). Bu örnekten şunu söyleyebiliyoruz: İnsanlar yalnızca yaşadıkları olaylardan değil, o olaylara yükledikleri anlamdan etkileniyor. Daha da çarpıcısı, bu anlam yalnızca duygularımızı değil, fizyolojimizi de şekillendiriyor.
Zihnin Hikayesi ve Biyolojik Yanıt
Harvard Üniversitesi’nden psikolog Dr. Ellen Langer’ın çalışmaları çok küçük bir grupla yapılmış olsa da bu konuda çarpıcı bir kapı araladı. 1979 yılında gerçekleştirdiği ve “counterclockwise” (saat tersine) olarak anılan deneyde, 70’li ve 80’li yaşlarındaki erkekler bir hafta boyunca 20 yıl önceki bir dönemde yaşıyormuş gibi tasarlanmış bir ortama alındı. Siyah-beyaz televizyonlar, dönemin gazeteleri, müzikleri ve konuşma konuları… Katılımcılardan 20 yıl gençmiş gibi davranmaları istendi. Bir hafta sonunda yapılan ölçümlerde görme, işitme, hafıza ve kas gücü gibi alanlarda iyileşmeler rapor edildi. Daha da dikkat çekici olanı, gözlemcilerin katılımcıları fiziksel olarak daha genç algılamasıydı.
Bu deney yaşlanmayı geri çevirmekten ziyade, bir gerçeğe işaret ediyordu: Zihnin kendine anlattığı hikâye, bedenin verdiği biyolojik yanıtı etkileyebiliyor.
Benzer bir etki 2007 yılında Alia Crum ve Ellen Langer’ın Psychological Science dergisinde yayımlanan otel kat görevlileri çalışmasında görüldü. Fiziksel olarak aktif olan fakat bunu “egzersiz” olarak görmeyen 84 kadın çalışan iki gruba ayrıldı. Bir gruba yaptıkları işin aslında Amerikan Sağlık Rehberleri’ne göre egzersiz kriterlerini karşıladığı bilgisi verildi; diğer gruba herhangi bir bilgi verilmedi. Dört hafta sonra yalnızca “egzersiz yaptığını düşünen” grupta kilo, vücut yağı oranı ve kan basıncında düşüş gözlendi. Davranış değişmemişti; değişen, yapılan işe yüklenen anlam değişmişti.
Öğrenen Zihniyet ve Nöroplastisite
Bu bulgular, “öğrenen zihniyet” (growth mindset) kavramıyla da güçlü bir paralellik taşır. Stanford Üniversitesi’nden Carol Dweck’in araştırmaları, başarının yalnızca yetenekle değil, zihinsel tutumla ilişkili olduğunu gösterir. “Yapamıyorum” diyen bir zihin kapanır; “Henüz yapamıyorum” diyen bir zihin öğrenmeye devam eder. Nörogörüntüleme çalışmaları, bu küçük kelime farkının bile beynin öğrenme merkezlerinde aktivasyon yarattığını ortaya koymuştur. Growth mindset, biyolojik olarak da aktif bir süreçtir; beyin yeni bağlantılar kurmaya devam eder.
Zihin-beden etkileşiminin daha şaştırtıcı bir örneği ise stres araştırmalarında görülür. 2012 yılında Health Psychology dergisinde yayımlanan ve yaklaşık 30.000 kişiyi kapsayan bir çalışmada, yüksek stres yaşayıp “stres zararlıdır” inancına sahip olan bireylerde ölüm riskinin arttığı; buna karşın aynı düzeyde stres yaşayıp “stres beni güçlendirir” diyenlerde ölüm oranının en düşük olduğu gösterilmiştir. Buradaki belirleyici faktör stresin miktarı değil, strese dair inançtır.
Bu çalışmaların hiçbiri “sadece düşün, her şey değişir” gibi yüzeysel bir pozitiflik çağrısı yapmaz. Ancak güçlü bir gerçeği ortaya koyar: Algı, fizyolojiyi etkileyebilir. Zihinsel çerçeve, sinir sistemi tepkilerini düzenleyebilir. İnanç, davranıştan önce gelir.
Zihinsel Form ve Farkındalık Egzersizleri
Peki bu bilgi günlük hayatımızda ne anlama geliyor? Modern insan fiziksel form için spor salonlarına gider, beslenmesine dikkat eder; ancak zihinsel formunu çoğu zaman otomatik pilota bırakır. Oysa beyin de bir kas gibidir: kullanıldıkça güçlenir, farkındalıkla beslendikçe esnekleşir. Mindfulness araştırmaları, çevrede yeni detaylar fark etmenin bile beyinde yeni sinaptik bağlantılar oluşturduğunu göstermektedir.
Basit bir alışkanlık önerisiyle bitirmek isterim yazımı: Her gün bulunduğunuz ortamda daha önce fark etmediğiniz üç yeni şey fark edin. Bir insanın davranışında yeni bir ayrıntı, ofisinizde ışığın farklı bir yansıması, yürürken duyduğunuz bir ses… Bu küçük farkındalık egzersizi, beynin otomatik moddan çıkmasını sağlar. Farkındalık, nöroplastisiteyi tetikler; nöroplastisite ise zihinsel dengeyi destekler.
Denge, sabit bir durum değil; her gün yeniden kurulan bir süreçtir. Zihin ve beden birbirine sürekli sinyal gönderir. Hangi hikâyeyi seçtiğimiz, hangi anlamı yüklediğimiz, hangi kelimeyi kullandığımız bu sinyalleri değiştirir.
Bu durumda sizlere bu yazımdaki sorum şu olacak: Yarın sabah uyandığınızda beyninize hangi hikâyeyi anlatacaksınız? Unutmayın ki beyin dinliyor ve beden onu takip ediyor.
