Kalbimizi hızlandıran ve zihnimizi sürekli aynı kişiyle meşgul eden o yoğun duygular, genellikle “aşk” olarak adlandırılır; ancak her yoğun duygu, psikolojik açıdan her zaman güvenli bir limana çıkmayabilir. Bazı ilişkiler, sevginin getirdiği yapıcı yakınlıktan sıyrılarak, kişinin kendini sadece partnerinin varlığıyla var edebildiği bir bağımlılık döngüsüne dönüşebilir. Bu yüzden romantik ilişkileri değerlendirirken, sadece duyguların ne kadar güçlü olduğuna değil, bu duyguların hayatımızda bıraktığı izlere de bakmamız gerekir. Bu izlerle karşımıza çıkan bağımlılık; bir insanın hayatı üzerindeki kontrolünü yavaş yavaş dışarıdaki bir etkene bırakması ve o etken olmadan kendini hep eksik hissetmesi durumudur. İşte bu noktada asıl mesele, yoğun sevgi ile psikolojik dengemizi tamamen tek bir insana bağlamak arasındaki o ince sınırı görebilmektir. Bu sınırın ötesine geçip geçmediğimizi anlamak için de kendimize şu temel soruyu sormamız gerekir: Yaşadığım şey gerçekten aşk mı, yoksa bağımlılık mı?
Bu soruya yanıt ararken, beynimizin ödül sistemine bakabiliriz. İnsan beyni, kendisine keyif veren deneyimleri tekrar etmek üzere programlanmıştır. Sevdiğimiz bir insanı görmek ya da onunla vakit geçirmek, beynimizdeki ödül mekanizmasını harekete geçiren güçlü uyarılardır. Madde kullanımı gibi bağımlılık süreçlerinde de benzer sistemlerin devreye girdiği bilinmektedir. Elbette bu ortak nokta, aşk ile bağımlılığın tamamen aynı şey olduğu anlamına gelmez; ancak ikisinin de benzer biyolojik süreçlerden beslendiğini gösterir. Romantik aşkın nörobiyolojisi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan antropolog Helen Fisher’ın belirttiği gibi: “Romantik aşk basit bir duygu değildir; beynin ödül sisteminden kaynaklanan, madde bağımlılığına son derece benzeyen güçlü bir dürtü ve güdüdür.” (Fisher, 2004). Ancak bu biyolojik zemin, her romantik ilişkinin mutlaka bir bağımlılık tuzağına dönüşeceği anlamına gelmez. Buradaki asıl belirleyici unsur, bu dürtülerin davranışlarımıza ve ilişkiyi yaşama biçimimize nasıl yansıdığıdır.
Benlik Kalesi ve İlişkide Dengeli Zemin
Sağlıklı bir ilişkide partnerimiz hayatımızın önemli bir parçasıdır; fakat benliğimizin, kendimize duyduğumuz saygının ve mutluluğumuzun tek kaynağı haline gelmez. Aşk bağımlılığında ise bu dengeli zemin kayabilir. Kişi, duygusal ihtiyaçlarının neredeyse tamamını sadece partneri üzerinden karşılamaya çalışırken; kendi sınırlarını, ilgi alanlarını ve kişiliğini yavaş yavaş karşı tarafın gölgesinde bırakabilir. Zamanla bu durum derinleştikçe, ilişkinin gidişatı kişinin ruh halini doğrudan belirlemeye başlar. Partnerden gelen küçücük bir ilgi büyük bir rahatlama sağlarken, yanıt alınamayan bir mesaj veya anlık bir soğukluk kaygıyı hızla tırmandırabilir. Böylece ilişkinin merkezinde sevginin kendisinden ziyade, karşı tarafın sunduğu onaya duyulan kronik bir ihtiyaç yer almaya başlar.
Çocukluk Pusulası ve Belirsizliğin Çekimi
Bazı insanların ilişkilerinde bu yoğun girdaplara kapılırken, bazıları yakınlık kurabilmesine rağmen kendi benlik kalesini koruyabilmesinin en güçlü açıklamalarından biri geçmişimizle ilgilidir. Çocuklukta deneyimlediğimiz güven, yakınlık ve ayrılık süreçleri, büyüdüğümüzde sevgiye nasıl anlam yüklediğimizi etkileyen bir pusulaya dönüşebilir. Psikolojik dengesini tek bir insana bağlama eğiliminde olan bireyler, çocuklukta deneyimledikleri terk edilme korkusunu yetişkinlikte daha yoğun hissedebilirler. Bu da partnerin sevgisini sürekli doğrulama ihtiyacını doğurur. İlginç bir şekilde, partnerin bazen yakın bazen uzak davrandığı belirsiz durumlar, beynin ödül sistemini daha güçlü çalıştırabilir. Bu nedenle ilişkideki belirsizlik, bağı koparmak yerine kişiyi o döngüye daha sıkı bağlayan görünmez bir zincire dönüşebilir. Buna karşılık, içsel güvenliğini erken dönemde sağlıklı bir şekilde geliştirebilmiş insanlar için ilişki, hayatın tamamı değil, en keyifli parçalarından biridir. Bu bireyler kendi kimliklerini sarsmadan bir başkasıyla derin bağlar kurabilirler. Onların ilişkisinde sevgi; bir bağımlılıktan ziyade karşılıklı güven, duygusal paylaşım ve sağlıklı sınırlar üzerine kurulu bir ortak varoluştur.
Dolayısıyla, yaşadığımız duygunun rengini belirleyen şey, sadece partnerimizle kurduğumuz köprü değil, aynı zamanda kendi iç dünyamızda bastığımız toprağın ne kadar sağlam olduğudur. Sevgi, bizi kendimizden uzaklaştırdığında değil, kendi kişiliğimizi koruyarak bir başkasına yakınlaşabildiğimizde sağlıklı bir zeminde yürür. Bu bağlamda özlemek, ayrılıkta üzülmek ya da sevdiğimiz kişiyi sık sık düşünmek sevginin doğal parçalarıdır ve bunları doğrudan bir bağımlılık olarak etiketlememek gerekir. Ancak ne zaman ki hayatımızdaki diğer ilişkiler, ilgi alanları ve kişisel hedefler yok olmaya başlıyor, ruh halimiz tamamen partnerimizin tavrına göre şekilleniyorsa, işte o zaman aynaya daha yakından bakma vakti gelmiş demektir. Bu durumun farkına varmak sevgiyi bitirmek anlamına gelmez; asıl amaç, ilişkinin hayatımızdaki koordinatlarını yeniden dengeli bir noktaya getirmektir. Bu farkındalık sürecinde bireysel psikoterapi ve grup çalışmaları gibi destekler, kişinin kendi sınırlarını güçlendirmesine ve duygusal ihtiyaçlarını daha sağlıklı tanımasına büyük katkı sağlayabilir.
Aşk mı, Bağımlılık mı?
Nihayetinde aşk ile bağımlılığı ayıran en temel ölçüt, ilişkinin bize sunduğu yaşam alanıdır. Sağlıklı bir bağ, iki insanın birbirinin içinde erimesinden ziyade, yan yana yürürken birbirine eşlik edebilmesiyle güç kazanır. Sevilen kişinin varlığı hayatı güzelleştirir ama hayatın tek anlamı haline gelmez. Eğer sevdiğimiz insan yanımızdayken de, yokken de kendi değerimiz ve hayatımız anlamını koruyabiliyorsa, hissettiğimiz duygu bizi tüketen değil, çoğaltan bir bağdır. Ve belki de günün sonunda sormamız gereken asıl soru, “Onsuz yaşayabilir miyim?” çaresizliği değildir. Asıl soru şudur: “Onu severken kendim olarak kalabiliyor muyum?”
Kaynakça
- Fisher, H. (2004). Why we love: The nature and chemistry of romantic love. Henry Holt and Company.
