Cinsel arzu çoğu zaman biyolojiyle açıklanır. Hormonlar, içgüdüler, bedensel dürtüler… Ancak psikanalist Jacques Lacan için arzu yalnızca biyolojik bir hareket değildir.
Lacan’a göre insan yalnızca bedensel bir varlık değildir; aynı zamanda konuşan bir varlıktır. İnsan dünyaya yalnızca bir beden olarak gelmez, aynı zamanda dilin içine doğar. Bu nedenle insanın deneyimi doğrudan gerçeklikle değil, kelimeler, semboller ve anlamlar aracılığıyla kurulur.
Arzu da tam olarak bu sembolik alanın içinde doğar.
Eksiklik: Arzunun Motoru
Lacan’ın düşüncesinde arzu bir ihtiyaçtan farklıdır. Bir ihtiyaç doyurulabilir: açlık giderilir, susuzluk giderilir. Arzu ise farklı bir yapıya sahiptir. Çünkü arzu bir eksiklikten doğar ve bu eksiklik hiçbir zaman tamamen kapanmaz.
İnsan bir şeyi arzuladığında çoğu zaman o şeyin kendisini istemez. O nesnenin temsil ettiği tamamlanma hissini ister. Ancak bu tamamlanma hiçbir zaman tam olarak gerçekleşmez. Bu yüzden arzu sürekli hareket hâlinde kalır.
Arzunun Gizli Nesnesi: Objet Petit A
Lacan bu dinamiği açıklamak için objet petit a kavramını kullanır. Bu, arzunun doğrudan nesnesi değil; onu harekete geçiren küçük bir kıvılcımdır.
Bir insanı arzulanır kılan şey çoğu zaman onun bütün kişiliği değildir. Bazen çok küçük bir ayrıntıdır: bir bakış, bir ses tonu, bir hareket ya da bir mesafe. Bu küçük parça zihinde bir iz bırakır. Ancak hiçbir zaman tamamen ele geçirilemez. Tam da bu nedenle arzu canlı kalmaya devam eder.
Bakış ve Tanınma Arzusu
Arzunun oluşumunda bakış önemli bir rol oynar. Birine baktığımızda yalnızca onu görmeyiz. Aynı zamanda onun bizi nasıl gördüğünü de hayal ederiz. Bu yüzden arzu çoğu zaman şu sorunun etrafında oluşur: “Ben onun arzusu olabilir miyim?”
İnsan yalnızca birini istemez; aynı zamanda istenilen kişi olmayı da arzular. Bu nedenle arzu her zaman iki yönlü bir gerilim taşır: hem istemek hem de istenmek.
Zihinde Kalan Figür
Bazı karşılaşmalar diğerlerinden farklıdır. Bir kişi zihnin içinde kalır ve düşünce sürekli ona geri döner. Bu durum yalnızca fiziksel çekimle açıklanamaz. Lacan’a göre bunun nedeni, o kişinin bilinçdışında bir işarete dönüşmesidir. Bir sembol gibi. Bir kelime gibi. Zihin bu işareti çözmeye çalışır ve arzu bu çözülme sürecinde canlı kalır.
Fantazi: Arzunun Sahnesi
Arzu çoğu zaman doğrudan yaşanmaz; onu taşıyan bir yapı vardır: fantazi. Fantazi, arzunun sahnesidir. Zihin küçük anlatılar kurar: bir karşılaşma, bir ihtimal, yarım kalmış bir an. Bu sahneler tekrar tekrar üretilir çünkü fantazi arzunun hareket edebileceği alanı yaratır. Böylece arzu yalnızca bir dürtü olmaktan çıkar; bir hikâyeye dönüşür.
Arzunun Figürleri
Psikanalitik açıdan bazı edebi karakterler arzunun yapısını çok iyi gösterir. Örneğin Don Juan figürü. Don Juan sürekli yeni kadınlar arzulayan bir karakterdir. Ancak mesele çok sayıda kadına sahip olması değildir. Bir kadını elde ettiğinde arzu sönmeye başlar ve yeni bir nesne ortaya çıkar. Bu durum Lacancı açıdan anlamlıdır: Don Juan kadınları değil, ulaşılamayan arzunun kendisini kovalar.
Benzer bir yapı Anna Karenina karakterinde görülür. Anna’nın ilişkisi yalnızca romantik bir aşk değildir; aynı zamanda yasak bir ilişkidir. Bu yasak, ilişkiyi sıradan bir bağ olmaktan çıkarır ve onu varoluşsal bir meseleye dönüştürür. Öte yandan Emma Bovary karakterinde arzu doğrudan bir insana değil, romantik hayallerin kendisine yönelir. Emma aslında erkekleri değil, aşk fikrini arzulamaktadır. Bu figürlerin ortak noktası şudur: arzu çoğu zaman nesnenin kendisine değil, onun temsil ettiği fantaziye yönelir.
Mesafe ve Arzu
Lacan’ın arzu teorisinin en rahatsız edici ama güçlü fikirlerinden biri şudur: arzu çoğu zaman engel ile birlikte çalışır. Bir şey tamamen erişilebilir olduğunda arzu sakinleşebilir. Çünkü gerilim ortadan kalkar. Ama bir mesafe, bir yasak ya da bir belirsizlik ortaya çıktığında arzu yeniden canlanır. Bu yüzden bazı insanlar uzaklaştıkça daha çok düşünülür. Zihin o mesafeyi kapatmaya çalışır.
Kaçma–Kovalama Döngüsü
Bu noktada arzu bir hareket üretir: kovalama. Bir kişi geri çekildiğinde ya da tam olarak çözülemediğinde, zihin onun etrafında dönmeye başlar. Küçük işaretler büyütülür: bir bakış, kısa bir mesaj, yarım kalmış bir konuşma. Çünkü bilinçdışı için en güçlü uyarıcı çoğu zaman tamamlanmamış olandır.
Arzunun Karanlık Gerçeği
Lacan’ın teorisi romantik değildir. Tam tersine oldukça serttir. Ona göre arzu hiçbir zaman tamamen tatmin olmaz. Çünkü arzu bir nesneye sahip olmakla ilgili değildir; arzu eksikliğin etrafında dolaşan bir harekettir.
Bu nedenle bazı insanlar hayatımızda yalnızca bir insan olmaktan çıkar. Onlar arzunun dilinde bir işaret hâline gelir. Ve belki de asıl soru şudur: Arzuladığımız kişi gerçekten o kişi midir, yoksa onun içinde gördüğümüz eksiklik mi?
