Belirsizliğin İçinde Beklemek: Neden Bir Cevap Alamamak Bizi Bu Kadar Yoruyor?
Bazen bir cevabı öğrenmek için tek yapmamız gereken sormaktır. Bazen ise cevabı bilsek bile hiçbir şeyi değiştiremeyeceğimizi düşünürüz. En zoru da ne yapacağımızı bilemediğimiz için değil, hangi yolu seçersek seçelim bir şeylerin değişeceğini bildiğimiz için beklemektir.
Cevapsız Soruların Ağırlığı
Bazı sorular vardır, gün içinde defalarca aklımıza gelir. Başka şeylerle ilgilenirken bile zihnimizin bir köşesinde dururlar. Bir konuşmayı yeniden hatırlarız, geçmişte yaşananları anlamlandırmaya çalışırız ya da henüz gerçekleşmemiş ihtimaller üzerine düşünürüz. Bazen kendimizi aynı soruyu tekrar tekrar sorarken buluruz: Bundan sonra ne olacak?
Belirsizlik, özellikle bizim için önemli olan konularda, yalnızca bilgi eksikliği değildir. Ne olacağını bilememek, hayatımızın bir bölümünü kontrol edemediğimizi hissetmek anlamına da gelir. Bu nedenle zihnimiz bir sonuca ulaşmaya çalışır. Bir açıklama bulmak, ihtimalleri değerlendirmek ve geleceği tahmin etmek isteriz.
Psikolojide belirsizliğe tahammülsüzlük (intolerance of uncertainty), belirsiz durumları tehdit edici veya zorlayıcı bulma eğilimiyle ilişkilendirilir (Carleton, 2016). Belirsizliğe karşı hassasiyetimiz arttığında, henüz gerçekleşmemiş bir olayın olumsuz sonuçları üzerinde daha fazla durabiliriz.
Üstelik düşünmek her zaman çözüm üretmez. Bazen aynı ihtimalleri defalarca değerlendirmek, bize ilerliyormuşuz hissi verirken aslında yeni bir bilgi edinmemizi sağlamaz. Zihnimiz bir cevap bulmaya çalıştıkça aynı noktaya geri döneriz. Böylece belirsizliği çözmek için başlayan düşünme süreci, kendi başına yorucu bir deneyime dönüşür.
Ancak her cevapsız sorunun arkasında aynı neden yoktur. Bazen gerçekten ne olacağını bilemediğimiz için, bazen de öğrenmekten korktuğumuz için düşünmeye devam ederiz.
Gerçeği Öğrenmek Her Zaman Rahatlatır mı?
Bir sorunun cevabını öğrenmenin bizi rahatlatacağını düşünürüz. Sonuçta bilmek, bilinmezliğin sona ermesi demektir. Fakat bazı durumlarda gerçeği öğrenmek, belirsizlikten daha zorlayıcı gelebilir.
Çünkü bazı cevaplar yalnızca merakımızı gidermez; karar vermemizi de gerektirir. Bir ihtimalin gerçekleşmeyeceğini öğrenmek, vazgeçmekte zorlandığımız bir şeyi geride bırakmamızı gerektirebilir. Beklediğimiz cevabı almak ise bizi yeni sorularla karşı karşıya bırakabilir. Dolayısıyla bazen korktuğumuz şey cevabın kendisinden çok, o cevaptan sonra hayatımızda ne yapmamız gerekeceğidir.
Bu noktada kaçınma davranışı devreye girebilir. Kişi, kaygı yaratacağını düşündüğü bir konuşmayı erteleyerek kısa süreli bir rahatlama yaşayabilir. Ancak konuşma ertelendikçe konu zihninde önemini korumaya devam edebilir. Böylece anlık rahatlama, uzun vadeli bir bekleyişin parçası hâline gelir.
Yine de her erteleme kaçınma değildir. Bazen düşünmek için zamana ihtiyacımız vardır. Bazen de bir cevabı öğrenmeye hazır olsak bile onunla birlikte gelecek değişikliklere henüz hazır hissetmeyebiliriz. Önemli olan, kendimize neden beklediğimizi sorabilmektir: Gerçekten zamana mı ihtiyacım var, yoksa yüzleşmekten korktuğum için mi erteliyorum?
Bu sorunun cevabı her zaman hemen gelmeyebilir. Fakat kendi davranışımızın arkasındaki nedeni anlamak, kendimizi suçlamadan içinde bulunduğumuz durumu değerlendirmemize yardımcı olabilir.
Her Belirsizlik Bir Tercih Değildir
Belirsizlikten söz ederken çoğu zaman onu ortadan kaldırmak için bir şey yapabileceğimizi düşünürüz. Bir soru sormak, bir konuşma başlatmak ya da bir karar vermek… Sanki bizi yoran şeyden kurtulmak yalnızca cesaret göstermemize bağlıymış gibi. Oysa hayat her zaman bu kadar basit değildir.
Bazen belirsizliğin sona ermesini bütün kalbimizle isteriz ama sona ermesi için gereken koşullar henüz oluşmamıştır. Bir başkasının kararını bekliyor olabiliriz. Değişmesini istediğimiz şartlar bizim kontrolümüz dışında olabilir. Atacağımız adımın sonuçları, henüz hazır olmadığımız başka kararları da beraberinde getirebilir. Böyle durumlarda belirsizliğin içinde kalmak, onu seçtiğimiz anlamına gelmez.
Bazen ne istediğimizi çok iyi biliriz ama istediğimiz şeyin gerçekleşmesi için yalnızca bizim istememiz yeterli olmaz. Bir yanımız harekete geçmek isterken diğer yanımız bunun bizi nereye götüreceğini düşünür. Önümüzde seçenekler vardır ama hiçbirinin sonucu kolay değildir. Bir adım atmak, kaybetmekten korktuğumuz bir ihtimali riske atabilir; atmamak ise mevcut koşulların devam etmesi anlamına gelebilir.
İşte belirsizliğin en yorucu hâli belki de burada başlar: İçinde bulunmak istemediğimiz bir durumun sona ermesi için elimizden gelen her şeyi yapamayacağımızı fark ettiğimizde. Ne tamamen vazgeçebiliriz ne de gönül rahatlığıyla devam edebiliriz. Bir şeylerin değişmesini beklerken hayatın geri kalanına da devam etmeye çalışırız. Dışarıdan bakıldığında hiçbir şey yapmıyormuşuz gibi görünebilir; oysa içimizde umut etmeye, korkmaya ve mevcut koşulları kabullenmeye aynı anda çalışırız.
Böyle zamanlarda çevremizden duyduğumuz “Neden sormuyorsun?” ya da “Neden bir karar vermiyorsun?” gibi cümleler, içinde bulunduğumuz durumu açıklamaya yetmeyebilir. Çünkü bazen mesele ne yapmamız gerektiğini bilmemek değildir. Mesele, bildiğimiz şeyi yapmanın da bir bedeli olmasıdır.
Bu nedenle her bekleyişi kararsızlıkla ya da cesaretsizlikle açıklamak doğru değildir. Bazen insan gerçekten sıkışmış hisseder. Beklemek istemez ama henüz başka bir yol göremez. Bir şeyin değişmesini ister ama onu değiştiremez. Kesinlik arar ama kesinliğe ulaşmak için ihtiyaç duyduğu koşulları tek başına oluşturamaz.
Böyle bir durumda yapılabilecek en gerçekçi şey, kontrolümüz dışında olanlarla hâlâ etkileyebileceğimiz şeyleri birbirinden ayırmaktır. Başkasının kararını veremeyebiliriz; fakat kendi sınırlarımızı düşünebiliriz. Koşulları hemen değiştiremeyebiliriz; fakat bu koşulların hayatımızın geri kalanını tamamen belirlemesine izin vermemeye çalışabiliriz. Belirsizliği bugün ortadan kaldıramamak, kendimize bugün de iyi davranamayacağımız anlamına gelmez.
Beklemek, Hayatı Durdurmak Anlamına Gelmemeli
Belirsizlik içinde yaşarken zaman zaman bütün hayatımızı tek bir sorunun cevabına bağlayabiliriz. Bir haberin gelmesini, bir kararın verilmesini ya da şartların değişmesini beklerken diğer şeylere odaklanmakta zorlanabiliriz. Sanki hayatımızın geri kalanına devam edebilmek için önce o meselenin çözülmesi gerekiyormuş gibi hissederiz.
Oysa bazı soruların cevabını bugün bulamayabiliriz. Bazı durumlar bizim istediğimiz hızda ilerlemeyebilir. Bu gerçekleri kabul etmek, onları istediğimiz gibi bulduğumuz anlamına gelmez. Yalnızca hayatımızın tamamını kontrol edemediğimizi fark etmek demektir.
Beklemek zorunda olduğumuz dönemlerde kendi ihtiyaçlarımızı da ertelememek önemlidir. Günlük sorumluluklarımıza devam etmek, arkadaşlarımızla vakit geçirmek, kendimize zaman ayırmak ya da zihnimizi sürekli aynı konuya döndürmeyen uğraşlar edinmek, sorunu yok saymak değildir. Aksine, çözülmemiş bir meselenin hayatımızın bütün alanlarını kaplamasını önlemeye yardımcı olabilir.
Burada amaç her şeyi yoluna koymuş gibi davranmak da değildir. İnsan aynı anda hem umut edebilir hem yorulabilir; hem bir şeyin gerçekleşmesini isteyebilir hem de beklemekten bıkabilir. Bu duyguların bir arada bulunması, tutarsız olduğumuz anlamına gelmez. Belirsizlikle yaşamak bazen tam da bu çelişkili duygulara yer açmayı gerektirir.
Kendimize sorabileceğimiz soru şu olabilir: Henüz değiştiremediğim bu durumun içinde, bugün kendim için ne yapabilirim? Belki bu sorunun cevabı büyük bir karar değildir. Bazen yalnızca kendimize ayırdığımız bir saat, bazen bir arkadaşla yapılan konuşma, bazen de sürekli çözmeye çalıştığımız bir meseleden kısa bir süreliğine uzaklaşmaktır.
Çünkü bazı şeylerin netleşmesini beklerken kendi hayatımızın da devam ettiğini hatırlamaya ihtiyacımız vardır.
Sonuç: Belirsizliğin İçinde Kendimize Yer Açmak
Belirsizlik her zaman ortadan kaldırabileceğimiz bir sorun değildir. Bazen korktuğumuz için cevap aramaktan kaçınırız, bazen de elimizden geleni yapmamıza rağmen bir sonuca ulaşamayız. Bu iki durum birbirinden farklıdır ve ikisiyle başa çıkabilmek için de kendimizi anlamaya ihtiyacımız vardır.
Cevabı öğrenmekten kaçınıyorsak, bizi durduran korkunun ne olduğunu fark edebiliriz. Koşullar nedeniyle beklemek zorundaysak, kontrol edemediğimiz şeyler yüzünden kendimizi suçlamamayı öğrenebiliriz. Her durumda hemen bir çözüm bulamayabiliriz; fakat içinde bulunduğumuz duruma nasıl yaklaştığımızı değiştirmek için küçük adımlar atabiliriz.
Belki de belirsizliğe dayanabilmek, her şeyi kontrol edebilmek ya da bütün soruların cevabını bulmak değildir. Bazen bir cevabı beklerken kendimizi ihmal etmemek, bazen henüz veremediğimiz bir karar için kendimize zaman tanımak, bazen de değiştiremeyeceğimiz koşulları kabul ederken kendi ihtiyaçlarımızı korumaktır.
Hayatımızdaki her şeyin nasıl sonuçlanacağını bilemeyiz. Her zaman istediğimiz anda netlik kazanamayız. Bazen bir cevabı bekler, bazen koşulların değişmesini umar, bazen de henüz çözemediğimiz bir durumla yaşamaya devam ederiz. Belki de belirsizliğin en acı tarafı, her şeyi çözemeyeceğimizi bilsek bile beklemekten vazgeçememektir. Bazen koşullar değişmez, beklediğimiz cevap gelmez, istediğimiz şey bizim çabamızla gerçekleşmez. Yine de içimizde bir yer, her şeyin bir gün yoluna girebileceğine inanmak ister. Ama hayat, bizim bir şeyleri çözmemizi beklemez; biz içimizde aynı sorularla boğuşurken zaman geçmeye devam eder. Belki de kendimize yapabileceğimiz en büyük haksızlık, cevabını bilmediğimiz bir sorunun içinde kaybolurken, hâlâ yaşayabileceğimiz günleri de onunla birlikte tüketmektir. Çünkü bazen beklediğimiz şey hiç gelmeyebilir; o geldiğinde nasıl hissedeceğimizi bile bilmediğimiz bir geleceği beklerken, kendimizden geriye ne kaldığını ise çok geç fark edebiliriz.
Kaynakça
- Carleton, R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. Journal of Anxiety Disorders, 39, 30–43. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007
- Freeston, M. H., Rhéaume, J., Letarte, H., Dugas, M. J., & Ladouceur, R. (1994). Why do people worry? Personality and Individual Differences, 17(6), 791–802.
