İnsan, sosyal bir varlıktır. Kabul edilmek, anlaşılmak, sevilmek ve bir gruba ait hissetmek temel psikolojik ihtiyaçlarımız arasındadır. Bu ihtiyaçlar, zaman zaman kendimizi başkalarına nasıl sunduğumuzu şekillendirir. Üzüldüğümüzde gülümsemek, kırıldığımızda güçlü görünmek, kaygılıyken hiçbir şey olmamış gibi davranmak… Günlük yaşamda sıkça karşılaştığımız bu davranışlar, psikolojik açıdan maskeler kavramıyla ele alınabilir. Peki, taktığımız maskeler bizi korurken hangi noktada kendimizden uzaklaştırmaya başlar?
Maske ardındaki psikolojik ihtiyaç
Maske takmak her zaman yapaylık ya da samimiyetsizlik anlamına gelmez. Sosyal yaşamda farklı rollere uyum sağlamak, duygularımızı her ortamda aynı biçimde ifade etmemek ve kişisel sınırlarımızı korumak işlevsel olabilir. İş yerinde profesyonel davranmak ya da zor bir anda duygularımızı düzenleyerek hareket etmek, psikolojik esnekliğin bir parçasıdır. Ancak bu davranışların temelinde sürekli reddedilme korkusu, yetersizlik hissi veya başkalarının beklentilerini karşılayamama kaygısı varsa durum farklılaşabilir. Kişi, olduğu haliyle kabul edilmeyeceğine inandığında kendisini daha güçlü, daha başarılı, daha neşeli ya da daha kusursuz göstermeye çalışabilir. Böylece maske, bilinçli bir tercihten çok, olası bir incinmeye karşı geliştirilen bir korunma biçimine dönüşebilir. Bu noktada önemli soru şudur: Gerçekten böyle davranmayı mı seçiyorum, yoksa farklı davranırsam kaybedeceğim bir şey olduğuna mı inanıyorum?
Duyguları gizlemenin görünmeyen bedeli
Psikoloji literatüründe duygusal bastırma, kişinin yaşadığı duyguyu dışarıya yansıtmamaya çalışması olarak tanımlanır. James J. Gross ve Robert W. Levenson’ın 1993 yılında yayımlanan deneysel araştırması, duygusal ifadeyi bastırmanın kişinin dışarıdan gözlemlenen tepkilerini azaltabildiğini, ancak duygusal deneyimi aynı ölçüde ortadan kaldırmadığını göstermiştir. English ve John’un 2013 tarihli araştırması da duyguları alışkanlık haline getirerek bastırmanın, kişinin kendisini özgün hissetmemesiyle ilişkili olabileceğini ve bunun sosyal ilişkiler açısından önem taşıdığını ortaya koymuştur. 2018’de yayımlanan günlük yaşam ve boylamsal araştırmalar ile meta-analizler ise duygusal bastırmanın daha düşük öz saygı, daha fazla olumsuz duygu ve daha düşük ilişki doyumuyla ilişkili olabildiğini göstermiştir. Bu bulgular, her duyguyu her ortamda ifade etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Asıl mesele, duyguyu düzenlemek ile onu sürekli inkâr etmek arasındaki farktır. Örneğin, bir tartışma sırasında sakinleşmek için konuşmaya ara vermek duygusal düzenlemedir. Kırılmamak için değil, karşı tarafı kaybetmemek adına her seferinde kendi kırgınlığını yok saymak ise zamanla kişinin ihtiyaçlarını tanımasını ve ifade etmesini zorlaştırabilir.
Maskeler ilişkilerimizi nasıl etkiler?
Kişi, ilişkilerinde sürekli güçlü ve sorunsuz görünmeye çalıştığında çevresindekiler onun desteğe ihtiyaç duyduğunu fark etmeyebilir. Anlaşılmadığını hisseden kişi, kendisini daha fazla geri çekebilir; geri çekildikçe de yalnızlığı artabilir. Böylece bir kısır döngü oluşur: Reddedilmekten korktuğu için kendisini gizler, gizlendikçe anlaşılmadığını düşünür ve anlaşılmadığını düşündükçe daha fazla gizlenir. Burada yalnızca bireysel özelliklere odaklanmak da yeterli değildir. Duyguların küçümsendiği, kırılganlığın zayıflık olarak görüldüğü veya farklı olmanın cezalandırıldığı ilişkiler ve sosyal ortamlar, kişinin kendisini saklama ihtiyacını artırabilir. Dolayısıyla maskeler yalnızca kişinin iç dünyasıyla değil, içinde bulunduğu ilişkisel çevreyle de bağlantılıdır.
Kendimize geri dönmek mümkün mü?
Maskelerimizi fark etmek, onları bir anda çıkarmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Değişim, öncelikle hangi durumlarda ve neden kendimizi sakladığımızı anlamakla başlar. Bunun için kendimize üç soru sorabiliriz: Hangi duygularımı başkalarından gizlemeye daha yatkınım? Olduğum gibi görünürsem ne olacağından korkuyorum?
Başkalarının beklentilerini karşılarken kendi ihtiyaçlarımdan ne kadar uzaklaşıyorum?
Bu sorular, davranışlarımızın ardındaki inançları ve korkuları keşfetmemize yardımcı olabilir. Psikoterapi süreci de kişinin kendisini yargılamadan tanımasına, duygularını anlamlandırmasına ve daha esnek başa çıkma yolları geliştirmesine alan açabilir. Sonuç olarak mesele, hayatımızdaki bütün maskeleri çıkarmak değildir. Bazen maske bir sınır, bazen bir uyum biçimi, bazen de geçmiş deneyimlerden öğrenilmiş bir korunma yöntemidir. Önemli olan, onu ne zaman ve neden taktığımızı fark edebilmektir. Çünkü insanın kendisiyle kurduğu ilişki, başkalarına gösterdiği yüzün ötesinde şekillenir. Gerçek özgünlük, her şeyi herkese göstermek değil; kendimize karşı dürüst olabildiğimiz, duygularımıza yer açabildiğimiz ve kabul görmek uğruna kendimizden vazgeçmediğimiz bir yaşam kurabilmektir.
Kaynakça
- Gross, J. J. & Levenson, R. W. (1993). Emotional suppression: Physiology, self-report, and expressive behavior. Journal of Personality and Social Psychology
- English, T. & John, O. P. (2013). Understanding the social effects of emotion regulation: The mediating role of authenticity for individual differences in suppression. Emotion
