Güneşli bir sabah, uzun zamandır beklediğiniz bir başarının ardından gelen iç rahatlığı ya da sevdiklerinizle kahkahaların yükseldiği güzel bir akşam yemeği… Her şey tam da olması gerektiği gibidir. Ancak tam o esnada, göğsünüzün ortasında hafif bir sıkışma hissedersiniz. Zihninizin kuytu bir köşesinden fısıldayan o tanıdık ses neşenizi bıçak gibi keser: “Bu kadar iyi gitmesi normal değil, kesin birazdan kötü bir şey olacak.” Mutluluğun en zirvede olduğu anlarda beliren bu görünmez gölge, basit bir kuruntu değildir. İçinde bulunduğumuz durumu tanımlayan çerofobi yani “mutluluk korkusu” olarak adlandırılan bir durumdur. Peki, zihnimiz neden haz duymaktan ve iyi bir gün geçirmekten bir tehditmişçesine kaçınır? Neşenin hemen arkasından gelen bu sürekli alarmda olma hali, zihnimizin hangi alışkanlıklarının eseridir?
Mutluluğu Bir Fatura Gibi Görmek
Çerofobi, bir insanın neşeli ve coşkulu anlardan farkında olarak ya da olmayarak kaçınmasıdır. Buradaki kritik nokta şudur: Zihin, neşeli olmanın kendisinden rahatsız olmaz; mutluluğu takip edeceğine inandığı o kaçınılmaz kötü olaydan korkar. Mutluluk adeta felaketin habercisi olan tekinsiz bir sessizlik gibi algılanır. Kültürümüzde “Çok güldük, kesin ağlayacağız” söylemiyle günlük hayata yerleşen bu durum, araştırmalarda mutluluğa ilişkin kırılganlık inancı kavramıyla açıklanır (Joshanloo ve Weijers, 2014). Bu inanca sahip kişiler için güzel duygular kalıcı bir durum değil, aksine arkasından gelecek büyük bir sıkıntının tuzağıdır. Zihin, neşeyi karşılığı sonradan acıyla ödenecek sahte bir “borç” gibi görür. Dolayısıyla iyi bir gün yaşamak, zihin için gizli bir tehlike sinyalidir. Çerofobi, neşeden nefret etmek değil; neşenin ardından geleceğini düşündüğümüz darbeden korunmak için zırh giymektir.
Mutluluk Anında Zihnin Ördüğü Duvarlar
İyi bir gün yaşarken gardımızı düşürmek, zihnimiz için büyük bir risk gibi görünür. Geçmişinde beklenmedik kayıplar veya hayal kırıklıkları yaşamış zihinler, olumlu duyguları tekinsiz bir an olarak algılar (Freud, 1926/2013). Örneğin, işte harika bir haber aldığınızda ya da ilişkinizde her şey çok iyi giderken aniden içinizi kaplayan o sebepsiz huzursuzluk, zihnin bir önleyici yas tutma çabasıdır. Zihin, gelecekte yaşanabilecek olası bir üzüntünün acısını hafifletmek adına, henüz kötü hiçbir şey yokken kendi kendine tedbir alır ve neşesini kısar. Bunun yanı sıra evrimsel olarak hayatta kalmaya odaklanan zihnimiz, belirsiz kalan anları hemen kötü senaryolarla doldurmaya yatkındır (Beck, 1979). Tam arkadaşlarınızla kahkahalar atarken zihninize düşen “Acaba işler aniden bozulur mu?” düşüncesi bu alışkanlığın ürünüdür. Olumlu bir an yaşamak kontrolü gevşetmek demektir ve kontrolün gevşediğini sezen zihin anında harekete geçerek etrafta taranacak bir tehlike aramaya başlar. Üstelik neşe, deneyimleyebileceğimiz en hassas duygulardan biridir (Brown, 2012). Sevdiğiniz birini izleyip tam bir mutluluk hissettiğiniz o birkaç saniyenin hemen ardından zihninize kötü ihtimallerin gelmesi tesadüf değildir. Zihnimiz neşenin getirdiği o katıksız açıklık hissine katlanmakta zorlandığı için kötü senaryolar kurgulayarak neşeyi böler ve bizi çok iyi tanıdığı, kırılgan olmayan ama “güvenli” saydığı tanıdık endişe alanına geri çeker.
Alarm Halini Aşmak İçin Atılabilecek Adımlar
Peki, iyi bir günün tadını çıkarırken zihnin ördüğü bu duvarları nasıl aşabiliriz? Zihni tehdit algısından çıkarıp sakinleşme alanına çekebilmek için uygulanabilecek bazı temel yaklaşımlar mevcuttur (Gilbert, 2010). İlk olarak zihninizin neşeli bir anın ortasında kötü senaryolar üretmeye başladığını fark ettiğinizde, bunun gerçek bir tehlike değil, geçmişten kalan bir korunma alışkanlığı olduğunu kendinize hatırlatmanız gerekir. Zihne “Şu an beni olası bir acıdan korumak için tetikte duruyorsun ama şu an güvendeyim” demek zihinle araya sağlıklı bir mesafe koyar. Bununla birlikte, zihin gelecekteki olası bedelleri düşünürken bedenden ve andan kopma eğilimindedir. O anki nefese, ayakların yere basışına veya çevredeki seslere odaklanarak zihni şimdiki zamana geri getirmek bu alarm halini yatıştırır. Son olarak mutlu bir an hissettiğinizde hemen endişeye kaçmak yerine, o güzel hissin içinde fazladan birkaç saniye daha kalmaya çalışmak zihne olumlu deneyimlerin kötü bir sonucu olmak zorunda olmadığını kademeli olarak öğretir.
Zırhları İndirmeye İzin Vermek
İyi bir gün yaşarken tetikte olmak, aslında geçmişte kendinizi korumak için geliştirdiğiniz zihinsel bir kalkanın mirasıdır. Ancak geçmişte sizi koruyan zırhlar, bugün neşeyi ve hayatı derinlemesine yaşamanızın önündeki en büyük engel haline gelebilir. Mutluluk, arkasından mutlaka bir krizin geleceği tekinsiz bir sessizlik değildir. Hayat, neşe ve acının yan yana yürüdüğü bir yoldur; birinin varlığı diğerinin cezası olmak zorunda değildir. Zihninize güvenle fısıldayabilirsiniz: Gardı biraz gevşetmek ve sadece iyi bir günün tadını çıkarmak son derece güvendedir.
Kaynakça
- Beck, A. T. (1979). Cognitive therapy of depression. The Guilford Press.
- Brown, B. (2012). Daring greatly: How the courage to be vulnerable transforms the way we live, love, parent, and lead. Avery.
- Freud, S. (2013). Inhibitions, symptoms and anxiety (A. Strachey, Çev.). Standard Edition (Cilt 20, ss. 75-176). Vintage.
- Gilbert, P. (2010). The compassionate mind: A new approach to life's challenges. Constable & Robinson.
- Joshanloo, M. ve Weijers, D. (2014). Aversion to happiness: A connotation of beliefs about happiness in 14 cultures. Journal of Happiness Studies, 15(3), 701–721.
