“Terapist danışanı ne kadar iyi dinlerse dinlesin, kendi zihninin söylediklerini de dinlemek zorundadır.”
Psikoterapi odası çoğu zaman danışanın düşüncelerinin, duygularının ve davranışlarının incelendiği bir alan olarak görülür. Ancak terapistin zihninde aynı anda başka bir süreç daha işler: Hipotez oluşturmak, örüntüleri fark etmek, risk değerlendirmek, tanısal olasılıkları tartmak ve bir sonraki klinik müdahaleye karar vermek. Bu süreç, bilimsel bilgi kadar insan zihninin sınırlılıklarından da etkilenir. Dolayısıyla terapist yalnızca danışanın psikolojik süreçlerini değil, kendi düşünme biçimini de değerlendirmek zorundadır.
Bilişsel yanlılıklar, karmaşık bilgiyi daha hızlı işleyebilmek için kullandığımız zihinsel kestirmelerin sistematik hatalara yol açabilen yönleridir. Psikoterapi alanındaki literatür, bu yanlılıkların klinik değerlendirme, vaka formülasyonu ve terapötik kararları etkileyebileceğine dikkat çekmektedir. Blumenthal-Barby ve Krieger (2021), psikoterapistlerin klinik uygulamalarında anchoring, availability, confirmation bias ve premature closure gibi çok sayıda bilişsel ve duygusal yanlılığın rol oynayabileceğini belirtmektedir. (PubMed)
Örneğin anchoring bias (çapa etkisi), terapistin ilk elde ettiği bilginin sonraki değerlendirmeleri gereğinden fazla belirlemesiyle ortaya çıkabilir. İlk görüşmede “panik bozukluk” olasılığı öne çıkan bir danışanda, sonraki seanslarda elde edilen bilgilerin tamamının bu çerçeveden yorumlanması buna örnek gösterilebilir. Oysa klinik değerlendirme statik değil, sürekli güncellenmesi gereken bir süreçtir.
Confirmation bias (doğrulama yanlılığı) ise terapistin oluşturduğu ilk hipotezi destekleyen bilgileri daha fazla araması, hipotezle çelişen verileri ise daha az dikkate almasıdır. Yakın tarihli bir araştırmada psikologların tanısal akıl yürütmesinde doğrulayıcı bilgi arama eğiliminin oldukça belirgin olduğu; katılımcıların %92’sinin ilk çalışmada hipotezlerini doğrulayacak bilgileri aradığı bildirilmiştir (2025). (PubMed) Bu bulgu, klinik deneyimin tek başına bilişsel yanlılıklara karşı bir bağışıklık sağlamadığını düşündürmesi açısından dikkat çekicidir.
Bir diğer risk availability heuristic (ulaşılabilirlik sezgiselliği) ile ilişkilidir. Yakın zamanda benzer bir danışanla çalışmış olmak, terapistin benzer belirtileri aynı açıklama üzerinden değerlendirmesine neden olabilir. Terapistin zihninde kolayca canlanan örnek, gerçekte olduğundan daha olasıymış gibi algılanabilir. Benzer şekilde premature closure (erken kapanma), terapistin yeterli alternatif açıklamayı değerlendirmeden klinik bir sonuca ulaşmasıdır. Araştırmalar, deneyimin tek başına bu eğilimi ortadan kaldırmadığını; daha doğru kararların, karşıt kanıtları araştırma ve gerektiğinde ilk hipotezi değiştirme eğilimiyle ilişkili olduğunu göstermektedir. (PubMed)
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Her bilişsel yanlılık klinik hata değildir. Heuristikler, terapistin sınırlı zaman ve bilgi altında hızlı biçimde anlam oluşturmasını sağlayan işlevsel zihinsel araçlar da olabilir. Problem, bu kestirmelerin fark edilmeden klinik kararın tek belirleyicisi haline gelmesidir. Nitekim psikoterapide bilişsel yanlılıkların olası etkileri üzerine yapılan çalışmalar, terapistin değerlendirme ve müdahale süreçlerinin bu mekanizmalardan etkilenebileceğini; ancak yanlılıkların kapsamı ve sonuçlarının hâlâ daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. (PubMed)
Bu nedenle iyi terapist, hiç yanılmayan terapist değildir. İyi terapist; kendi varsayımının farkına varabilen, “Başka ne olabilir?” sorusunu sorabilen ve danışanın getirdiği yeni veriler karşısında kendi hipotezini değiştirebilen terapisttir.
Bu noktada süpervizyon, mesleki eğitim ve reflektif uygulama kritik bir işlev üstlenir. Terapistin “Bu danışan neden beni bu kadar öfkelendiriyor?”, “Neden sürekli aynı açıklamaya dönüyorum?” veya “Hangi bilgiyi görmezden geliyor olabilirim?” sorularını sorabilmesi, yalnızca öz-farkındalık değil, aynı zamanda klinik güvenlik meselesidir. Literatürde de bilişsel yanlılıkların azaltılması için eğitim, reflektif değerlendirme, süpervizyon ve geri bildirimin önemli stratejiler olabileceği vurgulanmaktadır. (PubMed)
Psikoterapinin en büyük paradokslarından biri belki de budur: Terapist, danışanın bilişsel çarpıtmalarını fark etmeye çalışırken kendi zihninin çarpıtmalarından bütünüyle bağımsız değildir. Klinik yeterlilik yalnızca çok şey bilmek değil; bildiğimiz şeyin bizi ne zaman yanılttığını fark edebilmektir.
Çünkü bazen terapistin en büyük kör noktası, danışanı yanlış anlaması değil; onu doğru anladığından fazla emin olmasıdır.
Kaynakça
- Kaynakça
- Blumenthal-Barby, J. S., & Krieger, H. (2021). Clinicians’ cognitive and affective biases and the practice of psychotherapy. Psychiatric Clinics of North America, 44(3), 451–464. (PubMed)
- Gyani, A., Shafran, R., Myles, P., & Rose, S. (2014). The gap between science and practice: How therapists make their clinical decisions. Behaviour Research and Therapy, 45(2), 199–211. (PubMed)
- Saposnik, G., et al. (2016). Cognitive biases associated with medical decisions: A systematic review. BMC Medical Informatics and Decision Making, 16, 138. (PubMed)
- Hershberger, P. J., et al. (2022). On the use of positive test strategies when diagnosing mental disorders. Comprehensive Psychiatry, 118, 152325. (PubMed)
- O’Neill, E. S., et al. (2025). Confirmatory information seeking is robust in psychologists’ diagnostic reasoning. [Araştırma makalesi]. (PubMed)
