21. yüzyılın getirdiği teknolojik dönüşümler, bireylerin bilgiye erişim hızını artırırken, aynı zamanda küresel ve yerel krizlere eş zamanlı olarak maruz kalma yoğunluğunu da benzeri görülmemiş bir düzeye ulaştırmıştır. Akıllı telefonlar ve sosyal medya platformları aracılığıyla bireyler; ekonomik belirsizlikler, doğal afetler, salgın hastalıklar ve toplumsal çatışma haberleriyle 7 gün 24 saat kesintisiz bir bağ kurmaktadır. Bu durum, insan psikolojisinde “sürekli tetikte olma” (hipervijilans) olarak adlandırılan ve bireyin çevresini potansiyel tehditlere karşı durmaksızın taramasına yol açan kronik bir adaptasyon sorununu beraberinde getirmiştir.
Sürekli tetikte olma halinin arkasındaki en büyük tetikleyicilerden biri “kriz yorgunluğu”dur. Kriz yorgunluğu, bireyin ardı arkası kesilmeyen olumsuz olaylar karşısında gösterdiği bilişsel, duygusal ve fiziksel tükenme sürecini ifade eder. Ancak bu yorgunluk, yalnızca nesnel krizlerin varlığından değil, aynı zamanda bu krizlerin dijital dünyada sunuluş biçiminden de beslenmektedir. Tam bu noktada devreye giren “yankı odaları”, algoritmik filtreler nedeniyle bireylerin sosyal medyada yalnızca kendi siyasi, ideolojik veya kaygı temelli görüşlerini destekleyen içeriklerle karşılaşması durumudur. Birey, kutuplaşmış ve tehlikelerle dolu olarak algıladığı bu odaların içinde, krizlerin boyutunu çok daha büyük ve yakın bir tehdit olarak deneyimlemektedir.
Kriz Yorgunluğu (Crisis Fatigue) ve Sürekli Tetikte Olma Hali
Kriz yorgunluğu, akut bir stres etkenine karşı vücudun gösterdiği doğal “savaş ya da kaç” tepkisinin, stresörlerin süreklilik arz etmesi nedeniyle kronikleşmesi durumudur. Normal şartlar altında tehdit ortadan kalktığında otonom sinir sistemi homeostazis (denge) durumuna dönerken, dijital bilgi bombardımanı altındaki modern bireyde bu geri dönüş mekanizması sekteye uğramaktadır. Yazgan ve meslektaşları (2022), toplumsal kriz dönemlerinde medyada yer alan olumsuz haberlerin bireylerde ikincil bir travmatizasyon yarattığını belirtmektedir. Birey, olayı doğrudan tecrübe etmese bile, ekrandan akan görüntüler ve metinler aracılığıyla sürekli bir tehdit algısı geliştirmektedir. Bu durum literatürde felaket kaydırması (doomsurfing) olarak da kavramsallaştırılmaktadır. Doomsurfing, bireyin kaygısını kontrol altına alma amacıyla daha fazla bilgi edinmeye çalışması, ancak edindiği her olumsuz bilginin kaygıyı daha da büyüterek bir kısır döngü yaratması sürecidir (Arpacı & Şahin, 2023).
Sürekli tetikte olma hali, bireyde psikolojik ve somatik belirtilerle kendini göstermektedir. Odaklanma güçlüğü, sürekli kötü senaryo üretme, karar verme mekanizmalarında felç olma, duygusal küntleşme (olaylara karşı hissizleşme), tahammülsüzlük, kronik anksiyete ve çaresizlik hissi, uyku bozuklukları, kas gerginliği ve kortizol seviyesinin yüksek seyretmesine bağlı kronik yorgunluk gibi belirtiler ortaya çıkmaktadır.
Algoritmik Hapishane: Yankı Odaları (Echo Chambers)
Yankı odaları, dijital platformlardaki algoritmaların kullanıcının daha önceki etkileşimlerine göre benzer içerikleri ön plana çıkarmasıyla oluşan yapay bilgi ekosistemleridir. Psikolojik açıdan bu durum, insanın evrimsel olarak yatkın olduğu “seçici maruziyet” (selective exposure) ve “onaylama yanlılığı” (confirmation bias) mekanizmalarını yapay zeka eliyle en üst düzeye çıkarmaktadır. Birey, yalnızca kendi korkularını, öfkelerini ve haklılıklarını onaylayan bir dünyada yaşamaya başlamaktadır. Kuyucu (2021) tarafından yapılan bir çalışmada, sosyal medya ağlarındaki yankı odalarının toplumsal kutuplaşmayı artırırken, bireyin muhakeme yeteneğini de daralttığı vurgulanmıştır. Yankı odalarının içinde kalan birey için “öteki” olarak kodlanan grup, sürekli bir tehdit ve kriz unsuru olarak sunulur. Sosyal kimlik teorisi çerçevesinde değerlendirildiğinde, bu durum “grup içi kayırma”yı artırırken, “grup dışı” unsurlara karşı düşmanlık ve korku geliştirilmesine yol açar (Çukur & Özkan, 2020). Sonuç olarak, yankı odası sadece bir bilgi filtresi değil, aynı zamanda sürekli olarak kaygı üreten psikolojik bir baskı mekanizmasına dönüşmektedir.
Yankı Odaları Kriz Yorgunluğunu Nasıl Körüklüyor?
Yankı odaları ve kriz yorgunluğu arasındaki ilişki, birbirini besleyen doğrusal bir etkileşime sahiptir. Kriz yorgunluğu yaşayan ve dünyayı güvenilmez bir yer olarak algılayan birey, bir savunma mekanizması olarak kendi güvenli limanına, yani benzer düşünen insanların yer aldığı dijital yankı odalarına sığınır. Ancak bu odalarda maruz kalınan dil, genellikle manipülatif, alarm verici ve kriz merkezlidir. Yankı odalarındaki bu yapay yoğunluk, bireyin bulunabilirlik kısayolu (availability heuristic) ad verilen bilişsel hatayı yapmasına neden olur. Birey, zihnine en kolay gelen (en son ve en çok gördüğü) olumsuz haberleri baz alarak, dünyanın gerçekte olduğundan çok daha tehlikeli, kaotik ve çözümsüz olduğuna inanır (Kılıç & Karaca, 2024). Bu durum, sinir sisteminin “hipervijilans” (aşırı uyanıklık) modundan çıkmasını tamamen engeller. Birey, yarın sabah uyandığında yine bir krizle karşılaşacağı beklentisiyle yaşar ve bu da toplumsal düzeyde kolektif bir çaresizlik hissi doğurur.
Sonuç olarak baktığımızda, modern bireyin yaşadığı sürekli tetikte olma halinin, dijital ekosistemlerin mimarisi ve kronik stres mekanizmalarıyla doğrudan ilişkili olduğu görülmüştür. Dijital yankı odaları, krizlerin algılanan boyutunu büyüterek kriz yorgunluğunu kronikleştirmekte, kronikleşen yorgunluk ise bireyleri daha fazla yankı odasına hapsetmektedir. Bu döngü, hem bireysel ruh sağlığını tehdit etmekte hem de toplumsal empati ve dayanışma zeminini aşındırmaktadır. Bilinçli medya tüketimi ve dijital diyet (bireylerin gün içinde haber alma sürelerini sınırlandırması), algoritmik okuryazarlık (sosyal medya kullanıcılarına, gördükleri içeriklerin nesnel gerçeklik değil, bir algoritma çıktısı olduğu bilinci) ve sinir sistemi regülasyonu (derin nefes egzersizleri ve doğa aktivasyonları gibi otonom sinir sistemini yatıştıracak pratikler) günlük yaşama entegre edilmelidir.
Kaynakça
- Arpacı, I., & Şahin, M. (2023). Dijital çağın yeni anomalisi: Doomsurfing (Felaket kaydırması) ve bireysel anksiyete üzerindeki etkileri. Psikoloji ve Teknoloji Dergisi, 5(2), 112-128.
- Çukur, C. Ş., & Özkan, T. (2020). Sosyal kimlik teorisi ve dijital dünyada grup içi/grup dışı dinamikler. Türk Psikoloji Yazıları, 23(46), 45-60.
- Kılıç, N., & Karaca, S. (2024). Bilişsel kısayollar ve sosyal medya manipülasyonu: Kriz algısının psikolojik yönetimi. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 25(1), 12-24.
- Kuyucu, M. (2021). Yeni medya ve dijital gettolar: Yankı odalarının toplumsal kutuplaşmadaki rolü. İletişim Çalışmaları Dergisi, 8(3), 201-220.
- Yazgan, E., Demir, Y., & Kaya, A. (2022). Kitlesel krizlerde medyanın ikincil travma üzerindeki etkisi: Türkiye örneklemi. Klinik Psikoloji Dergisi, 14(2), 89-105.
