Sosyal medya; son yıllarda yalnızca iletişim kurduğumuz bir araç olmaktan çıkarak kimliğimizi ifade ettiğimiz, kendimizi başkalarıyla kıyasladığımız ve hatta öz değerimizi değerlendirdiğimiz önemli bir sosyal ortama dönüşmüştür. Günün büyük bir bölümünü geçirdiğimiz bu dijital platformlar bireylere bilgi edinme, sosyalleşme ve kendilerini ifade etme fırsatı sunarken; aynı zamanda psikolojik iyi oluş üzerinde de önemli etkiler yaratabilmektedir (Valkenburg et al., 2022). Özellikle Instagram, TikTok ve benzeri görsel odaklı platformların yaygınlaşmasıyla birlikte bireyler her gün yüzlerce idealize edilmiş yaşam, başarı hikayesi ve fiziksel görünümle karşı karşıya kalmaktadır.
Bu sürekli maruz kalma durumu birçok kişide fark edilmesi güç ancak oldukça yaygın bir duyguya zemin hazırlamaktadır: "yetersizlik hissi". "Herkes benden daha başarılı.", "Ben neden onların sahip olduklarına sahip değilim?" veya "Hayatım neden bu kadar sıradan görünüyor?" gibi düşünceler sosyal medya kullanımının ardından sıkça deneyimlenen otomatik düşünceler arasında yer almaktadır. Araştırmalar, sosyal medya kullanımının artmasıyla birlikte sosyal karşılaştırma eğiliminin güçlendiğini ve bunun benlik saygısında azalma, beden memnuniyetsizliği, kaygı ve depresif belirtilerle ilişkili olabileceğini göstermektedir (Fardouly & Vartanian, 2016; Vogel et al., 2014).
Elbette sosyal medyanın kendisi tek başına psikolojik sorunların kaynağı değildir. Asıl belirleyici olan, bireyin bu platformlarla nasıl bir ilişki kurduğu ve gördüğü içerikleri nasıl yorumladığıdır. Ancak insan beyni, çoğu zaman sosyal medyada karşılaştığı içeriklerin seçilmiş ve düzenlenmiş olduğunu bilse bile, bu bilgiyi duygusal düzeyde her zaman işleyemeyebilir. Sonuç olarak birey, başkalarının en parlak anlarını kendi yaşamının sıradan ve görünmeyen yönleriyle karşılaştırmaya başlayabilir (Chou & Edge, 2012). Bu karşılaştırmalar zamanla kişinin kendisini eksik, başarısız veya yetersiz hissetmesine neden olabilir.
Bu makalede, sosyal medyanın yetersizlik hissini nasıl beslediği; Sosyal Karşılaştırma Kuramı, benlik saygısı, algoritmaların etkisi ve psikolojik iyi oluş üzerindeki sonuçları çerçevesinde ele alınacaktır. Ayrıca sosyal medyanın neden bazı bireyleri diğerlerine kıyasla daha fazla etkilediği ve bu olumsuz döngüyü azaltabilmek için neler yapılabileceği güncel bilimsel araştırmalar ışığında değerlendirilecektir.
Sosyal Karşılaştırma İnsanlar doğaları gereği kendilerini başkalarıyla kıyaslama eğilimindedir. Festinger'e (1954) göre bireyler kendi başarılarını, yeterliliklerini ve yaşamlarını değerlendirebilmek için çevrelerindeki insanları referans alırlar. Özellikle yukarı yönlü sosyal karşılaştırmaların sıklaşması, bireyin kendisini daha başarısız ve yetersiz algılamasına neden olabilmektedir (Festinger, 1954; Vogel et al., 2014).
Sosyal Medyanın Etkisi Sosyal medya platformlarında paylaşılan içerikler çoğunlukla bireylerin yaşamlarının en olumlu kesitlerini yansıtmaktadır. Bu nedenle kullanıcılar, başkalarının özenle seçilmiş başarılarını kendi gündelik yaşamlarıyla karşılaştırmaktadır (Chou & Edge, 2012). Bu karşılaştırmalar zamanla yaşam doyumunda azalma, özsaygıda düşüş ve yetersizlik hissinde artışla ilişkilendirilmektedir (Fardouly & Vartanian, 2016; Vogel et al., 2014).
Algoritmalar ve Mükemmellik Algısı Algoritmalar yüksek etkileşim alan içerikleri daha görünür hâle getirdiğinden kullanıcılar çoğunlukla idealize edilmiş bedenler, başarı hikayeleri ve kusursuz yaşamlarla karşılaşmaktadır (Perloff, 2014). Bu durum gerçeklik algısını bozarak bireyin kendi yaşamını olduğundan daha yetersiz değerlendirmesine yol açabilmektedir (Fardouly & Vartanian, 2016).
Benlik Saygısı Özellikle ergenler ve genç yetişkinler, sosyal medyadan gelen geri bildirimlere karşı daha hassas olabilmektedir (Valkenburg et al., 2022). Beğeni sayıları, takipçi sayıları ve yorumlar zaman zaman bireyin öz değerinin göstergesi olarak algılanabilmektedir. Ancak araştırmalar, öz değerin dış onay yerine içsel kabul üzerine inşa edildiğinde psikolojik iyi oluşun daha güçlü olduğunu göstermektedir (Rogers, 1959; Crocker & Wolfe, 2001).
FOMO Sosyal medya kullanımının bir diğer sonucu ise "gelişmeleri kaçırma korkusu" (Fear of Missing Out-FOMO) olarak tanımlanan deneyimdir. FOMO düzeyi arttıkça bireyler sosyal medyayı daha sık kontrol etmekte, bu durum ise kaygı düzeyini ve yaşamdan memnuniyetsizliği artırabilmektedir (Przybylski et al., 2013). Sürekli başkalarının eğlendiğini veya başarılı olduğunu görmek, kişinin kendi yaşamını daha sıradan ve yetersiz algılamasına neden olabilmektedir (Przybylski et al., 2013; Vogel et al., 2014).
Sosyal medya tek başına psikolojik sorunların nedeni değildir ancak bireyin sosyal karşılaştırma eğilimini artırarak yetersizlik hissini besleyebilmektedir (Festinger, 1954; Fardouly & Vartanian, 2016). Dijital dünyanın seçilmiş görüntülerinden uzaklaşıp kendi yaşamımıza odaklanabilmek, psikolojik iyi oluşu korumanın önemli yollarından biridir (Vogel et al., 2014). Öz değerimizi başkalarının dijital vitrinleri yerine kendi yaşam deneyimlerimiz üzerinden değerlendirmek daha sağlıklı bir benlik algısının gelişmesine katkı sağlayacaktır (Rogers, 1959).
Kaynakça
- Chou, H. T. G., & Edge, N. (2012). "They are happier and having better lives than I am": The impact of using Facebook on perceptions of others' lives. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 15(2), 117–121.
- Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623.
- Fardouly, J., & Vartanian, L. R. (2016). Social media and body image concerns: Current research and future directions. Current Opinion in Psychology, 9, 1–5.
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
- Perloff, R. M. (2014). Social media effects on young women's body image concerns. Sex Roles, 71(11–12), 363–377.
- Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848.
- Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships. In S. Koch (Ed.), Psychology: A study of a science (Vol. 3). McGraw-Hill.
- Valkenburg, P. M., Meier, A., & Beyens, I. (2022). Social media use and its impact on adolescent mental health: An umbrella review of the evidence. Current Opinion in Psychology, 44, 58–68.
- Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.
