Modern çağ, genç yetişkinlere sınırların olmadığı bir dünya ve bu sınırsızlığın mutlak mutluluk getireceği inancını sunar. Genç yetişkinlikteki bireyler (20-40), eğitim, kariyer, sosyal statü ve gelecekteki yaşam standartları konusunda çok sayıda seçeneğin ortasında kalabilmektedir. Gelişim psikolojisi alanında beliren yetişkinlik olarak adlandırılan bu yaş aralığı, bireyin kimliğini inşa ettiği ve yaşamına en keskin yönü verdiği oldukça kritik bir evredir (Atak ve Çok, 2010).
Bu evredeki bir genç için sürekli değişebilen genel idealler zihni sürekli meşgul edebilir. Ancak bu dönemde alınan kararların ağırlığı ve seçeneklerin niceliksel çokluğu bireylerin üzerinde devasa bir bilişsel yük oluşturur. İnsan beyni aynı anda sayısız değişkeni hesaplamaya çalışırken adeta donup kalır ve mükemmeliyetçilik hissi bu donma halini daha da içinden çıkılmaz bir noktaya taşır.
Önceki kuşakların yaşam senaryoları genellikle daha belirgin ve doğrusal ilerlerken günümüz gençliği küreselleşme ve dijitalleşmenin getirdiği devasa bir bilgi yığınıyla karşı karşıyadır. Seçeneklerin artması ilk başta özgürlük hissini pekiştiriyor gibi görünse de aslında zihinsel bir felç durumu yaratır. Zihin hangi yola öncelik vereceğini tespit edemediğinde elindeki tüm potansiyel rotaları açık tutmaya çalışır.
Bu durum kişiyi sürekli bir seçim yapma zorunluluğu ile baş başa bırakarak ciddi bir zihinsel yıpranmaya neden olur. Beynin karar verme mekanizmasının merkezinde ön lobda yer alan prefrontal korteks bulunur. Mantıksal akıl yürütme geleceği planlama dürtüleri kontrol etme ve karmaşık problemleri çözme gibi üst düzey yürütücü işlevlerden sorumlu olan bu bölge biyolojik gelişimini yirmili yaşların ortalarında ancak tamamlar (Yılmaz, 2018).
Prefrontal korteks, zihnin yönetim merkezi gibi çalışır fakat bilgi işleme kapasitesi ve harcayabileceği enerji sonsuz değildir. İnsanlar hayatlarının geri kalanını tümüyle şekillendireceğine inandıkları kararları zihinlerinde durmaksızın tarttıklarında karar yorgunluğu adı verilen nörobilişsel bir tükenmişlik durumu yaşanır. Seçeneklerin çeşitlenmesi prefrontal korteksin her bir alternatifin olumlu ve olumsuz yönlerini hesaplama maliyetini dramatik ölçüde yükseltir.
Zihin sürekli bir hesaplama döngüsüne girdiğinde bilişsel kaynaklar hızla tükenir ve beyin enerji tasarrufu moduna geçer. Bu noktada kontrol beynin rasyonel kısmından çıkarak duygusal tepkilerden ve hayatta kalma dürtülerinden sorumlu olan amigdalaya devredilir. Rasyonel ve mantıklı bir tercih yapma süreci bir anda yoğun bir kaygı bunalma hissi ve nihayetinde hiçbir adım atamama durumuna dönüşür.
Karar vermenin kendisi bireyi ileriye taşıyan bir eylem olmaktan çıkıp zihinsel bir eziyet halini alır. Karar alma felcini tetikleyen en güçlü psikolojik dinamiklerden birisi mükemmeliyetçiliktir. Bireyin kendi kendine dayattığı veya sosyal çevre tarafından içselleştirdiği kusursuz olma zorunluluğu hata yapma korkusunu son derece yıpratıcı bir boyuta taşır (Erözkan, 2011).
Seçenekler arasında sıkışıp kalma durumunda mükemmeliyetçi bireyler sadece iyi bir tercih yapmakla yetinmek istemezler. Onlar daima en kusursuz en risksiz ve mutlak başarı garantili yolu bulmaya çabalarlar. Oysa gerçek dünyada hiçbir kariyer rotasının eğitim fırsatının veya yaşam tercihinin geleceği tümüyle güvence altına alacak mutlak bir garantisi bulunmaz.
Psikoloji alanındaki çalışmalar, karar vericileri genellikle seçeneklerin tümünü inceleyip en mükemmelini arayanlar ve kendileri için yeterli olanı bulduğunda durmayı bilenler olarak temel gruplara ayırır (Schwartz, 2012). Mükemmeliyetçi eğilimleri yüksek olan bireyler, genellikle önlerindeki farklı programları ihtimalleri veya senaryoları son ince ayrıntısına kadar taramadan adım atma cesareti gösterememektedir. Seçeneklerin çoğalması, mükemmeliyetçi kişilerin karar verme sürecini uzatmakla kalmaz aynı zamanda nihayetinde seçtikleri yoldan duydukları tatmini de ciddi ölçüde düşürür.
Zihin sürekli olarak diğer seçeneği seçmiş olsaydım her şey daha mı iyi olurdu sorusuyla meşgul olur. Bu zihinsel geviş getirme durumu bireyin elindeki fırsatların tadını çıkarmasını engeller ve sürekli bir pişmanlık gölgesi yaratır. Yirmili yaşların getirdiği bu yoğun bilişsel karmaşanın içinde yön bulamamak bir eksiklik veya zayıflık belirtisi değildir.
Bu durum insan beyninin aşırı uyarılmaya ve belirsizliğe verdiği son derece doğal biyolojik bir tepkidir (Bacanlı, 2012). Kariyer ve gelecek planlamasında öncelik sıralamasının yapılamaması kişinin vizyonsuz olmasından ziyade ulaşılabilecek hedeflerin zihne ağır gelmesinden kaynaklanan bir sistem kilitlenmesidir. Beyin devasa seçenek havuzunda hangi yola yatırım yapacağını seçemediği için tüm yolları zihinde eşzamanlı olarak yürütmeye çalışır ve bu tutum kişinin elindeki tüm yaşamsal enerjiyi tüketir.
Bu psikolojik düğümü çözmenin bilimsel olarak desteklenen en etkili yolu kusursuz karar yanılgısından tamamen vazgeçmektir. Bunun yerine yeterince iyi olanı kabul etmek zihinsel sağlığı korumanın ve eyleme geçebilmenin temel taşıdır. Beynin karar verme yükünü hafifletmek için seçenekleri bilinçli olarak sınırlandırmak ve dışarıda bırakılan alternatifler için zihinsel düzeyde yas tutmayı öğrenmek gerekir.
Bir kararın baştan sona pürüzsüz olmasını beklemek yerine belirli bir tatmin düzeyine ulaşmasını harekete geçme kriteri olarak belirlemek amigdaladaki kaygı sinyallerini hızlıca yatıştırır. Psikolojik esneklik kazanmak ve belirsizliğe tahammül edebilme becerisini geliştirmek modern dünyada saygın bir kariyere sahip olmak kadar önemli bir yaşam becerisidir. Birey ancak hata yapma payını kendisine tanıdığında ve hiçbir rotanın mutlak bir garanti sunmadığını kabullendiğinde zihnini saran o karar felcinden kurtulup gerçek anlamda özgürleşebilir.
Kaynakça
- Kaynakça
- Atak, H. ve Çok, F. (2010). İnsan yaşamında yeni bir dönem: Beliren yetişkinlik. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 17(1), 39-50.
- Bacanlı, F. (2012). Kariyer karar verme güçlükleri ve başa çıkma yolları. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(37), 86-96.
- Erözkan, A. (2011). Üniversite öğrencilerinde mükemmeliyetçilik ile depresyon ve kaygı duyarlılığı arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(1), 89-106.
- Schwartz, B. (2012). Bolluk paradoksu: Neden daha fazlası daha azdır (L. C. Yılmaz, Çev.). Optimist Yayınları.
- Yılmaz, M. (2018). Karar verme süreçlerinin nöropsikolojik temelleri ve prefrontal korteksin rolü. Nöropsikiyatri Arşivi, 55(2), 180-186.
