Hiç odadan içeri girip neden geldiğinizi unuttuğunuz oldu mu? Ya da yıllardır tanıdığınız birinin adını tam söyleyecekken dilinizin ucunda kalıp çıkaramadığınız? Belki de çocukluğunuza ait çok net olduğunu düşündüğünüz bir anının aslında hiç yaşanmadığını yıllar sonra öğrendiniz.
Böyle anlarda çoğumuz aynı şeyi düşünürüz: "Benim hafızam çok kötü." Peki ya sorun hafızamızda değilse? Biz hafızayı çoğu zaman bir telefon hafızası gibi hayal ediyoruz. Ne yaşadıysak eksiksiz kaydetsin, istediğimiz an açıp bakalım istiyoruz.
Ama insan zihni böyle çalışmıyor. Aslında çalışmaması da gerekiyor. Çünkü hayat, her ayrıntıyı sonsuza kadar saklamaktan çok daha karmaşık.
Psikolog Daniel Schacter'ın "Hafızanın Yedi Günahı" dediği şey tam da bunu anlatıyor. Unutmak, dalgınlık, yanlış hatırlamak, anıları bugünkü düşüncelerimize göre değiştirmek… Bunların hepsi ilk bakışta kusur gibi görünüyor.
Ancak ben bu "günahlar" kelimesinin biraz haksızlık olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu özelliklerin çoğu, bizi hayatta tutan sistemin bir parçası olabilir. Mesela unutmayı ele alalım.
Genellikle unutmayı düşman gibi görürüz. Sınavdan önce unutursak sinirleniriz, bir arkadaşımızın doğum gününü unutunca mahcup oluruz. Oysa hiçbir şeyi unutmadığımızı hayal edin.
Hayatınız boyunca gördüğünüz her yüzü, okuduğunuz her tabelayı, duyduğunuz her konuşmayı aynı ayrıntıyla hatırladığınızı… Kulağa ilk başta harika geliyor ama birkaç dakika düşününce bunun ne kadar yorucu olacağını fark ediyoruz. Zihnimiz gereksiz bilgilerle dolup taşardı.
Önemli olanı seçmek neredeyse imkânsız hale gelirdi. Belki de unutmak, hafızanın temizlik yapma şeklidir. Son yıllarda psikolojide öne çıkan "adaptif hafıza" yaklaşımı da buna benzer bir şey söylüyor.
Bu yaklaşıma göre hafızamızın amacı her şeyi saklamak değil, yaşamımız için önemli olan bilgileri öncelikli tutmaktır. Yani hafıza, mükemmel olmak için değil, işe yaramak için evrimleşmiştir. Bunu günlük hayatta fark etmek aslında çok kolay.
Küçükken sobaya dokunup elinizi yaktıysanız, o acıyı yıllarca unutmayabilirsiniz. Ama geçen ay hangi gün öğle yemeğinde ne yediğinizi büyük ihtimalle hatırlamıyorsunuzdur. Çünkü beyniniz ikisini aynı derecede önemli görmüyor.
Biri sizi gelecekteki bir tehlikeden koruyabilir, diğeri ise büyük ihtimalle hiçbir şeyi değiştirmez. Hafızanın seçici olması tam da bu yüzden bana çok anlamlı geliyor. Hatta bazen yanlış hatırlamamız bile tamamen anlamsız olmayabilir.
Geçmişimizi bugünkü bilgilerimizle yeniden yorumlarız. Çocukken yaşadığımız bir olaya bugün farklı bir gözle bakarız. Anılarımız değişir.
Evet, bu bazen gerçeği tam olarak yansıtmaz. Ama belki de insan olmanın bir parçası budur. Çünkü biz yalnızca geçmişi depolamıyoruz; aynı zamanda ona anlam yüklüyoruz.
Elbette hafızanın bizi zor durumda bıraktığı anlar da var. Yanlış bir anıyı gerçek sanabiliriz, önemli bir bilgiyi unutabiliriz ya da istemediğimiz kötü anılar aklımızdan çıkmayabilir. Bunlar gerçekten yorucu deneyimlerdir.
Ancak hafızaya sadece yaptığı hatalar üzerinden bakarsak büyük resmi kaçırırız. Belki de hafızamız hiçbir zaman kusursuz olmak istemedi. Çünkü doğada hayatta kalmak için kusursuz olmak değil, uyum sağlayabilmek önemlidir.
Hafızamız da tam olarak bunu yapıyor. Gerektiğinde siliyor, gerektiğinde değiştiriyor, gerektiğinde bazı anıları diğerlerinden daha güçlü tutuyor. Biz bunu bazen hata olarak görüyoruz ama belki de bunların her biri milyonlarca yıllık evrimin bize bıraktığı küçük ipuçlarıdır.
Belki de hafızanın en büyük başarısı, her şeyi hatırlaması değildir. Belki de en büyük başarısı, gerçekten önemli olanı hatırlamayı bilmesidir.
Kaynakça
- Kaynakça
- • Schacter, D. L. (2001). The Seven Sins of Memory: How the Mind Forgets and Remembers.
- • Schacter, D. L. (1999). The Seven Sins of Memory. American Psychologist, 54(3), 182–203.
- • Nairne, J. S. (2010). Adaptive Memory: Evolutionary Constraints on Remembering.
- • Nairne, J. S., Thompson, S. R., & Pandeirada, J. N. S. (2007). Adaptive Memory: Survival Processing Enhances Retention. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 33(2), 263–273.
