Toplumların gelişmişlik düzeyi yalnızca ekonomik büyüme veya teknolojik ilerlemelerle değil, aynı zamanda adalet, eşitlik ve güven ilkelerinin ne ölçüde benimsendiğiyle de değerlendirilmektedir. Demokratik toplumlarda bireylerin eğitim, sağlık, kamu hizmetleri ve çalışma yaşamı gibi temel alanlarda eşit fırsatlara sahip olması beklenmektedir. Fırsat eşitliği, bireylerin cinsiyetleri, yaşları, sosyal çevreleri veya kişisel ilişkileri ne olursa olsun aynı hak ve imkânlara ulaşabilmelerini ifade eden temel bir ilkedir. Ancak toplumsal yaşamda zaman zaman akrabalık, arkadaşlık veya kişisel ilişkilerin bazı süreçlerde etkili olduğu yönünde algılar ortaya çıkmaktadır. Özellikle hastanelerde, okullarda, kamu kurumlarında ve iş yaşamında tanıdığı bulunan kişilerin işlemlerinin daha hızlı ilerlediği veya bazı avantajlar elde ettiği yönündeki düşünceler, toplumda adalet algısını etkileyen önemli konular arasında yer almaktadır. Bu durum yalnızca yönetsel veya hukuki açıdan değil, bireylerin duygu, düşünce ve davranışlarını inceleyen sosyal psikoloji açısından da değerlendirilmesi gereken çok boyutlu bir olgudur.
Sosyal psikoloji, bireylerin davranışlarının diğer insanlardan ve içinde yaşadıkları sosyal çevreden nasıl etkilendiğini inceleyen bir bilim dalıdır. İnsanlar, yaşadıkları toplumdaki olayları gözlemleyerek çeşitli tutumlar geliştirir ve bu tutumlar zaman içerisinde davranışlarını şekillendirir. Eğer bireyler başarıdan çok kişisel ilişkilerin belirleyici olduğuna inanırlarsa, kurumlara duydukları güven azalabilir ve toplumsal adalet duyguları zayıflayabilir. Çünkü bireyler yalnızca elde ettikleri sonuca değil, o sonuca hangi süreçlerden geçerek ulaştıklarına da önem vermektedir. Karar alma süreçlerinin tarafsız ve şeffaf olduğuna inanılması, toplumsal güvenin oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır.
Sosyal psikolojide önemli kuramlardan biri olan Adams’ın Eşitlik Kuramı, bireylerin kendi emekleri ile elde ettikleri sonuçları başkalarının sonuçlarıyla karşılaştırdıklarını ifade etmektedir. Kişi, gösterdiği çaba ile elde ettiği ödül arasında dengesizlik olduğunu düşündüğünde adaletsizlik algısı geliştirebilir. Bu durum motivasyon kaybına, kuruma yönelik olumsuz tutumlara ve performansın düşmesine neden olabilir. Özellikle aynı eğitim düzeyine ve benzer yeterliliklere sahip bireylerden bazılarının kişisel ilişkileri sayesinde avantaj elde ettiği yönündeki düşünceler, bireylerin emeklerinin değer görmediğine inanmalarına yol açabilmektedir. Bunun sonucunda kişiler çalışmanın ve çaba göstermenin anlamını sorgulayabilir, başarıya ulaşmak için gerekli motivasyonlarını kaybedebilirler.
Henri Tajfel ve John Turner tarafından geliştirilen Sosyal Kimlik Kuramı ise bireylerin kendilerini ait oldukları gruplar aracılığıyla tanımladıklarını ileri sürmektedir. Aile, akrabalık çevresi ve yakın sosyal ilişkiler bireyin kimliğinin önemli parçalarını oluşturmaktadır. İnsanların kendi gruplarındaki bireylere daha olumlu yaklaşmaları sosyal psikolojide “iç grup yanlılığı” olarak açıklanmaktadır. Günlük yaşamda bu durum doğal kabul edilse de, eğitim, sağlık ve kamu hizmetleri gibi toplumun tüm bireylerine eşit hizmet sunulması gereken alanlarda iç grup yanlılığının karar süreçlerini etkilemesi fırsat eşitliği ilkesini zedeleyebilmektedir.
Bir diğer önemli sosyal psikoloji yaklaşımı Sosyal Karşılaştırma Kuramıdır. Bu kurama göre insanlar kendi başarılarını ve yaşam koşullarını başkalarıyla karşılaştırmaktadır. Aynı niteliklere sahip iki kişiden birinin yalnızca akrabalık ilişkileri nedeniyle avantaj elde ettiği algısı, diğer bireylerde hayal kırıklığı ve umutsuzluk yaratabilmektedir.
Bu durumun hastanelerde, okullarda, kamu kurumlarında ve iş hayatında yaşandığına ilişkin yaygın algılar, toplumun adalet duygusunu olumsuz etkileyebilmektedir. Şeffaflık, liyakat ve eşitlik ilkelerinin güçlendirilmesi, kurumlara duyulan güveni artıracaktır.
Sonuç olarak, fırsat eşitliği demokratik toplumların temel değerlerinden biridir. Akrabalık ilişkileri özel yaşamın doğal bir parçası olmakla birlikte, kamu hizmetlerinde ve çalışma yaşamında kararların liyakat, tarafsızlık ve adalet ilkelerine göre alınması gerekmektedir. Böylece bireyler başarıya ulaşmanın kişisel ilişkilerden değil bilgi, emek ve yetkinlikten geçtiğine inanacak, toplumsal güven ve adalet duygusu güçlenecektir.
