Bazen bir şarkı açarsınız ve bir anda kendinizi bambaşka bir hayatın içinde bulursunuz. Gerçekte odanızda, otobüstesiniz ya da yatağınızda uyumaya çalışıyorsunuzdur ama zihniniz çoktan başka bir yere gitmiştir. Orada hayat daha güzeldir ve birkaç dakika hayal kurmak herkese iyi gelebilir. İnsan bazen yorulduğu hayattan kısa süreliğine uzaklaşmak ister. Ancak bazı insanlar için bu durum, küçük bir mola olmaktan çıkarak saatler süren bir kaçışa dönüşür.
İşte bu duruma “Maladaptive daydreaming” yani “uyumsuz hayal kurma” denir. İlk başta kulağa masum gelebilir; sonuçta hayal kurmak kötü bir şey değildir. Ancak burada problem, hayal kurmanın gerçek hayatın önüne geçmesidir. Kişi artık sadece boş zamanlarında hayal kurmaz; ders çalışması, uyuması, biriyle konuşması ya da günlük işlerini yapması gerekirken kendini yine o hayal dünyasının içinde bulur.
Maladaptive daydreaming yaşayan biri için hayaller, sıradan ve kısa düşünceler değildir. Bu hayaller çoğu zaman bir film gibi ilerler; içinde karakterler, olaylar, diyaloglar, sahneler ve duygular barındırır. Kişi bazen aynı hayali günlerce, aylarca hatta yıllarca devam ettirebilir. Bir sahne biter, başka bir sahne başlar ve sürekli olarak tekrar eder. Bazen hayaldeki kişi kendisidir, bazen de kendisinin daha güçlü, daha sevilen, daha etkileyici, ideal bir versiyonudur. Gerçek hayatta eksik kalan ne varsa, hayal dünyasında tamamlanır.
Bu durum, özellikle bazı anlarda güçlenebilir. Bir şarkı açıldığında kişi, sanki kendi içindeki filmin sahnesine geçiş yapar. Bazıları odada yürüyerek, bazıları camdan dışarı bakarak, bazıları da yalnız kalınca bu hayallere daha kolay dalar. Dışarıdan bakıldığında sadece dalgın duran biri vardır. Ama içeride onlarca hayal vardır. Belki kişi zihninde bir konuşma yapıyor, bir başarı anı yaşıyor, bir aşk hikâyesinin içinde geziyor ya da gerçek hayatta hiç sahip olamadığı ilgiyi ve sevgiyi yaşıyordur.
İşin en dikkat çekici tarafı, bu hayallerin kişiye iyi hissettirmesidir. Çünkü gerçek hayat bazen zor, sıkıcı ve yorucudur. İnsan reddedilebilir, başarısız olabilir, yalnız kalabilir veya anlaşılmayabilir. Ancak hayal dünyasında kontrol tamamen kişinin elindedir. Orada kimse ona olumsuz duygular yaşatmaz. Bu yüzden kişi kendini kötü hissettiğinde zihnindeki o güvenli yere kaçmak ister.
Fakat bu kaçış zamanla sorun haline gelir. Kişi ne kadar çok hayale giderse, gerçek hayattaki işler o kadar birikir. Dersler ertelenir, işler aksar, uyku düzeni bozulur ve sosyal ilişkiler zayıflar. Sonra kişi kendine kızmaya başlar: “Yine saatlerimi boşa harcadım”, “Neden durduramıyorum?”, “Ben neden böyleyim?” diye düşünür. Bu suçluluk duygusu da kişiyi daha kötü hissettirir. Kötü hissettikçe tekrar hayal kurmak ister. Yani hayal, hem rahatlatan hem de insanı daha çok sıkıştıran bir döngüye dönüşür.
Aslında uyumsuz hayal kurmayı anlamak için şu soruyu sormak gerekir: İnsan neden gerçek hayat yerine zihnindeki hayatı seçer? Cevap çoğu zaman basittir ama acıdır. Çünkü zihindeki hayat daha kolaydır. Orada risk yoktur. Beklemek, çabalamak, reddedilmek veya emek vermek zorunda değilsiniz. Gerçek hayatta özgüven kazanmak zaman ister, ilişki kurmak cesaret ister, başarılı olmak emek ister. Ama hayal dünyasında bütün bunlar birkaç saniye içinde olur. Bu yüzden zihin, kısa yoldan iyi hissettiren bu alana tekrar tekrar dönmek ister.
Bu durumu yaşayan kişiler çoğu zaman hayalin gerçek olmadığını bilir. Yani bu, bir gerçeklikten tamamen kopmak değildir. Kişi odasında olduğunu, hayal kurduğunu ve bunların zihninde gerçekleştiğini fark eder. Ancak buna rağmen durmak zor gelir. Bu, sosyal medyada saatlerce kaydırıp sonra “Ben ne ara bu kadar zaman harcadım?” demek gibidir. Başta birkaç dakika diye başlar, sonra fark etmeden bütün akşam geçer.
Maladaptive daydreaming’in altında yalnızlık, stres, özgüven eksikliği, çocuklukta yaşanan zor deneyimler ya da gerçek hayatta kendini ifade edememe gibi nedenler olabilir. Bazen insan hayal kurarak kendini korur; bazen de orada eksik kalmış yanlarını tamamlamaya çalışır. Ortada basit bir alışkanlıktan daha fazlası vardır. Yani beynin gerçeklikten koparak güvende hissetmeye çalışıyordur.
Bununla başa çıkmak için ilk adım fark etmektir. İnsan kendine şunu sormalıdır: “Ben en çok ne zaman hayale kaçıyorum?” Sıkılınca mı, üzülünce mi, yalnız hissedince mi, müzik dinleyince mi? Bu sorular önemlidir çünkü hayal kurmanın altında hangi duygunun saklandığını gösterir. Sonra kişi küçük sınırlar koyabilir. Mesela hayal kurduğu süreyi azaltmak, tetikleyen şarkılara dikkat etmek, gününü daha planlı geçirmek ve yalnız kaldığı zamanları başka aktivitelerle doldurmak yardımcı olabilir. Eğer bu durum kişinin hayatını ciddi şekilde etkiliyorsa bir uzmandan destek almak önemlidir.
Maladaptive daydreaming dışarıdan bakınca sadece fazla hayal kurmak gibi görünebilir. Ancak aslında insanın gerçek hayatta bulamadığı huzuru, sevgiyi, başarıyı ya da güveni kendi zihninde aramasıdır. Hayal dünyası bazen insana nefes aldırır, bazen de insanı gerçek hayattan uzaklaştırır. Aradaki çizgi gerçekten çok önemlidir. Eğer hayaller insanı güçlendiriyor ve hayata bağlıyorsa sorun yoktur. Ama hayaller gerçek hayatın yerine geçmeye başlıyorsa, artık orada durup düşünmek gerekir.
Çünkü insanın zihninde kurduğu hayali dünya ne kadar güzel olursa olsun, gerçek hayat beklemeye devam eder. Ve belki de asıl iyileşme, hayal kurmayı bırakmak değil; insanın kendi gerçek hayatını da içinde yaşamak isteyeceği bir yere dönüştürmesidir.
