Histeri kısaca tanımıyla bireyin tanımlanabilir bir tıbbi sorunu olmamalarına rağmen fiziksel semptomlar yaşamalarıdır. Her psikoloji öğrencisinin Freud’un psikolojiye dair ilgisinin başladığı ilk vaka olan histeri bazı durumlarda kitlesel histeri olarakta karşımıza çıkabilmektedir. Kitlesel histeri histeriden farklı olarak bir sosyal etkiyle ortaya çıkar. Weir’ın (2005) tanımına göre kitlesel histeri “… sinir sisteminde uyarılma, fonksiyon kaybı veya değişikliği içeren bir bozukluktan kaynaklanan, birbirine bağlı bir grubun üyelerini etkileyen hastalık belirti ve semptomlarının hızla yayılması; bu durumda bilinçsizce sergilenen fiziksel şikayetlerin karşılık gelen organik bir nedeni yoktur.” Son zamanlarda okumaktan oldukça keyif aldığım, Gray Small ve Gigi Vorgan’ın yazarı oldukları “Bir Psikiyatristin Gizli Defteri” isimli kendi deneyimlerini ilettikleri kitapta da kitlesel histerinin içinde yer aldığı bir bölüm vardı ve benim de ilgimi çekti. Kitapta genel olarak deneyimlenen vakalar içerisinde psikolojik açıklamalar ve yeni psikolog olacak insanlara da güzel bir bakış açısı katarak anlatılıyor. Kitlesel histeri hakkında da genelde çocuk ve kızlarda daha çok görüldüğü, hızlı nefes alıp verme, bayılma ve topluluk içinden uzaklaşıldığı durumda semptomların azaldığı şeklinde bilgiler verilmektedir. Aynı zamanda kitlesel histeriyi tetikleyen bazı unsurlardan da bahsetmiştir. Bunlar kalabalık, anksiyete, ısı, açlık ve yorgunluk. Kitapta yaşanılan vakada bir okul gösterisi provasındaki çocuklardan birinin muhtemelen stres ve heyecanın etkisiyle kötüleşerek bayıldığı ardından da diğer öğrencilerin yere düşerek can çekişmeye başladığı bazılarının da bayıldıkları şeklinde gelişen bir olay var. Yazarımızda olayı haberlerde görüyor ve bir zehirlenme vakası olduğunu düşünülen olayı araştırmaya başlıyor. Günümüzde çok da sık görülen bir olay olmamasından kaynaklı yazarımız tarafından araştırılmaya başlanıyor ve aslında kitlesel histeri olduğu anlaşılıyor.
Histerinin Sosyal Etkisi
Bu bölümü okuduktan sonra insanın sosyal çevreden ne kadar etkilenebildiğine dair düşünmeye başladım. Bir gösteri hazırlığı sebebiyle aynı stres ve anksiyeteyi yaşayan çocuklardan birinin bu duygulara fiziksel bir tepki vermesiyle hepsinin aynı tepkileri vermeye başlamaları enteresan geliyor. Baktığımızda kitlesel histeri sadece psikoloji alanının değil aynı zamanda sosyolojinin de bir konusudur. Aslında bu kitlesel etkiyi günlük hayatımızda hepimiz yaşıyoruz. Boş bir metroya binecekken sıra bekleyen herkesin oturabilmek için koşmaya başlaması veya bir konser sırasında herkesin bir ağızdan şarkıyı söylemeye başlaması veya futbol maçında topluca tezahürat yapılması gibi örneklerin hepsinde sosyal etki ile geriye kalan insanlara uyum sağlıyoruz. Bu örneklerin kitlesel histeriden farkı fiziksel semptomlar (bayılma, nefes darlığı, baş dönmesi, karın ağrısı vb.) içermiyor oluşu.
Korku ve Medya
Yapılan bazı araştırmalara göre kitlesel histerinin en büyük sebeplerinden biri de korku duygusu. Tarih boyunca medya aracılığıyla yapılan haberler sebebiyle birçok kitle aynı korku hissini paylaşarak psikolojik olarak etkilenmiştir. İnsanların medya tarafından aynı anda stres ve korku hissedebilecekleri olaylar gündemi oluşturarak gündelik hayatında konusu haline gelip yaşanan korku ve gerilimin devamına sebep olmuştur. Bu da toplumsal olarak aynı anda büyük bir kitlenin aynı korku hissini yaşamasına yol açmıştır.
Tarih Boyunca Kitlesel Histeri
Kitlesel histeri insanlığın var olduğu her anda, her kültürde ve her konumda ortaya çıkabilir. Orta Çağ zamanında “dans salgınları” olarak adlandırılan olayda bir kadının dans etmeye başlaması ve onu görenlerinde aynı şekilde dans etmeye başlaması, bazılarının temel ihtiyaçlarını bile yerine getirmeden dansa devam etmeleri aslında kitlesel histerinin bir örneğidir. Bir diğer örnek ise 11 Eylül terör saldırısından sonra bazı çocuk gruplarında okul içerisindeyken toplu bir şekilde deri döküntüsü oluşmuştu. 1962 yılında Tanzanya’da ise bir öğrenci gülmeye ve ağlamaya başladı ve kendini durduramadı. Bu gülme ve ağlama durumu diğer arkadaşlarına da yayıldı ve öğrencilerin günlerce aralıksız gülüp ağlamaları sebebiyle okullar tatil edildi. Bunlar gibi tarihte birçok hastalığa benzer fiziksel semptomlar içeren veya içermeyen kitlesel histeri vakası mevcut.
Sonuç olarak tarih boyunca farklı zaman ve kültürlerde bile birçok örneği bulunan kitlesel histeri hem psikoloji hem de sosyoloji alanının ortak noktası olarak oldukça ilgi çekici bir konudur. Basit bir tanımla, bireylerin aynı korku, stres veya anksiyete duygusunu hissedip birbirlerinden etkilenerek fiziksel semptomlar sergilemesidir. Bu tarz çok sık rastlanmayan ama ilgi çekici olan vakaların yer aldığı “Bir Psikiyatristin Gizli Defteri” kitabının da hoşuna gidenlerin okumasını tavsiye ederim.
