Araştırmanın Amacı ve Kapsamı
Bireylerin çevrimiçi alışveriş bağımlılığına etki eden faktörlerin incelenmesine yönelik bu araştırmada; bireylerin benlik saygısı, kontrolsüz kredi kartı kullanımı ve çevrimiçi alışveriş bağımlılığı arasındaki ilişkiler ele alınmıştır. Bu amaç doğrultusunda çalışmada, bireylerin benlik saygıları ile kontrolsüz kredi kartı kullanımı ve çevrimiçi alışveriş bağımlılığı arasındaki ilişki; kontrolsüz kredi kartı kullanımı ile çevrimiçi alışveriş bağımlılığı arasındaki ilişki test edilmiştir. Bununla birlikte bireylerin sahip olduğu demografik özelliklerin benlik saygısı, kontrolsüz kredi kartı kullanımı ve çevrimiçi alışveriş bağımlılığı düzeyleriyle ilişkisi ortaya koyulmuştur.
Benlik Saygısı ve Çevrimiçi Alışveriş Bağımlılığı Arasındaki İlişki
Araştırmanın bulgularına göre, bireylerin benlik saygısı hem kontrolsüz kredi kartı kullanımını hem de çevrimiçi alışveriş bağımlılığını anlamlı biçimde etkilemektedir. Literatürde yer alan pek çok çalışma, çevrimiçi alışverişe yönelik bağımlılığın bireylerin benlik saygısı ve kimlik geliştirme süreçleriyle yakından ilişkili olduğunu, hatta çevrimiçi alışveriş bağımlılığının benlik saygısının önemli bir öncülü olabileceğini ileri sürmektedir.
Araştırmalar, düşük benlik saygısına sahip bireylerin bağımlı davranışlara daha yatkın olduğunu göstermektedir. Buna göre birey, benlik saygısını artırmak amacıyla kompülsif satın alma davranışına yönelebilmektedir. Alışveriş, bu noktada yalnızca bir tüketim faaliyeti değil; psikolojik bir telafi ve kimlik inşa aracı hâline gelmektedir.
Benlik Saygısı ve Kontrolsüz Kredi Kartı Kullanımı
Çalışmada benlik saygısının kontrolsüz kredi kartı kullanımı üzerinde de etkili olduğu ortaya koyulmuştur. Benlik saygısı, insan egosunun önemli bir parçasıdır ve bireyler yaşamları boyunca benlik saygılarını artırma yönünde doğal bir çaba içindedir. Tüketici davranışları alanında yapılan çalışmalarda, mal ediniminin bireyin egosunu beslediği ve benlik saygısını geliştirmeye yardımcı olduğu ileri sürülmektedir.
Tüketici bir ürünü satın aldığında yalnızca fonksiyonel bir fayda değil; benliğini genişletme, kimlik oluşturma, bir gruba ait olma ve statü kazanma gibi psikolojik ve sosyal faydalar da elde etmeyi beklemektedir. Bu çok boyutlu beklenti yapısı, ürün edinimini kolaylaştıran kredi kartlarının kontrolsüz ve aşırı kullanımına zemin hazırlayabilmektedir.
Pek çok araştırma, benlik saygısını artırmak isteyen bireylerin statü elde etme amacıyla lüks ürünleri tüketme eğilimlerinin daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, bireylerin benlik saygılarını yükseltmek için daha fazla tüketime yönelmeleri ve kredi kartlarını kontrolsüz biçimde kullanmaları sonucuyla örtüşmektedir.
Kontrolsüz Kredi Kartı Kullanımı ve Alışveriş Bağımlılığı
Araştırmada elde edilen bir diğer önemli bulguya göre, bireylerin kontrolsüz kredi kartı kullanımı, çevrimiçi alışveriş bağımlılığını anlamlı biçimde etkilemektedir. Kredi kartları, satın alma sürecinde acil para ihtiyacını ortadan kaldırmakta; ancak aynı zamanda alışverişe yönelik bağımlılığın gelişimini hızlandırmaktadır.
Schor (1998), kredi kartı kullanımının sağladığı bu kolaylığın aşırı harcamanın temel nedenlerinden biri olduğunu ifade etmektedir. Bununla birlikte borçlanmanın kaçınılması gereken bir durum olarak algılanmasından, modern tüketim toplumunun doğal bir parçası olarak kabul edilmesine yönelik yaşanan dönüşüm, kredi kartlarının aşırı ve kontrolsüz kullanımını daha da yaygınlaştırmaktadır.
Araştırmalar, alışveriş bağımlılığı olan bireylerin –diğer bir ifadeyle kompülsif tüketicilerin– diğer tüketicilere kıyasla daha fazla sayıda kredi kartına sahip olduğunu göstermektedir. Tokunaga, kredi kartını yoğun kullanan bireylerin daha düşük fiyat bilincine sahip olduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, tüketicilerin fiyat duyarlılıklarının azalmasına, satın alma olasılıklarının artmasına ve alışveriş bağımlılığının pekişmesine zemin hazırlamaktadır.
İnternette Geçirilen Süre ve Benlik Saygısı
Araştırmada ortaya koyulan bir diğer bulgu, bireylerin internette geçirdikleri sürenin benlik saygısına yönelik algılarında anlamlı bir farklılık yarattığıdır. Literatürde internet kullanımı, internette harcanan zaman ve benlik saygısı arasındaki ilişkiyi inceleyen çok sayıda çalışma bulunmaktadır.
İnternet kullanımı bireyin sosyal ilişkilerine olumlu katkılar sağlayabilmekte; ancak internette geçirilen süre arttıkça bağımlılığa sürüklenen bireylerde olumsuz psikolojik semptomlar ortaya çıkabilmektedir. Cast ve Burke, benlik saygısını bireyin sosyal ortamlarda kimliğini doğrulamasına ilişkin bir süreç olarak tanımlamaktadır. Buna göre birey, sahip olduğu kimliği sosyal grupların onayıyla doğruladıkça benlik saygısında artış yaşamaktadır.
Sonuç
Araştırma bulguları, benlik saygısı, kontrolsüz kredi kartı kullanımı ve çevrimiçi alışveriş bağımlılığı arasında güçlü ve çok boyutlu ilişkiler olduğunu göstermektedir. Düşük benlik saygısı, bireyleri hem kontrolsüz kredi kartı kullanımına hem de çevrimiçi alışveriş bağımlılığına daha yatkın hâle getirmektedir. Kredi kartlarının sağladığı kolaylık ve internetin sürekli erişilebilir yapısı ise bu bağımlılık döngüsünü hızlandırmaktadır.
Bu çerçevede alışveriş bağımlılığı yalnızca ekonomik bir sorun değil; benlik algısı, kimlik inşası ve psikolojik ihtiyaçlarla doğrudan ilişkili bir süreç olarak ele alınmalıdır.
