Günümüzde kadın sporcular, özellikle de medyanın yaratmış olduğu güzellik standartları ve ideal beden algısı nedeniyle sadece müsabaka anında sahada veya antrenmanlarda spor salonunda değil, aynı zamanda psikolojik olarak zihinlerinin içinde de bir mücadele veriyorlar. Erkek sporcuların aksine, kadın sporculardan teknik açıdan yeterlilik ve fiziksel gücün yanı sıra göze hitap eden bir görüntü de bekleniyor. Bu dışsal baskı sporcunun “performans kaygısı”nı tetikliyor ve psikolojik olarak zayıf duruma düşmesine neden oluyor. Sizce bir sporcu, beden algısı kaynaklı kaygılarla boğuşurken, öte yandan nasıl yüksek bir performans göstermeye odaklanabilir?
Kadın ve Erkek Sporcularda Beden Algısı ve Kaygı Farkı
Ulusal Yeme Bozuklukları Derneği (NEDA) tarafından yapılan araştırmaya göre, kadın sporcuların %62’si beden algısı memnuniyetsizliği yaşarken, erkek sporcularda ise bu durum %33 civarında yaşanmaktadır. Ayrıca Ulusal Kolej Atletizm Birliği verilerine göre de kadın sporcuların %40’ı kilo vermek için üzerlerinde bir baskı hissettiklerini belirtirlerken, erkek sporcularda ise bu oran yaklaşık %20’dir.
Beden Algısının Özgüven Üzerindeki Etkisi
Spor psikolojisi bakış açısından baktığımızda bu problemin temelinde iki ana kavram görüyoruz: özgüven ve beden algısı. Bir sporcunun özgüveni sadece sahip olduğu teknik yeterlilik ve fiziksel güçle sınırlı değildir; bunların yanı sıra bedenini ne kadar sevdiğiyle yani beden algısı ile de doğrudan ilişkilidir. Dışarıdan aldığı olumlu–olumsuz dönütler de sporcunun beden algısını değiştirebilir hatta toplumsal baskı nedeniyle bedenini kusurlu görmesine sebep olabilir, bu da beraberinde sportif özgüvenini zedeleyebilir.
Düşük özgüveni ise performans kaygısı takip eder ve sonucunda dikkat çatışmasını getirir. Spor psikolojisinde bu duruma dikkat odaklanması adı verilir. Sporcunun, müsabaka esnasında veya antrenmanda dikkatini uygun durumlara odaklaması önemli bir faktör olarak kabul edilir (Oudejans & Langenberg, 2002; Ripoll et al., 1986). Dikkat odağı içsel ve dışsal olarak ikiye ayrılır. Wulf ve arkadaşlarına (1998) göre içsel odak bedenine yoğunlaşırken dışsal odak ise yaptığın hareketlerin sonucuna odaklanır.
Yani sporcunun “topun hızı, rakibin konumu ya da hedefe olan uzaklığı” gibi noktalara odaklanması gerekirken üzerinde hissettiği beden algısı kaynaklı baskıdan dolayı dikkatini istem dışı “kıyafetim düzgün duruyor mu?”, “acaba kilolu görünüyor muyum?”, “hareketi yanlış yaparsam nasıl bir görüntü ortaya çıkar?” tarzında düşüncelere kapılması sporcunun odağını bozar. Bu noktada da dikkat çatışması, reaksiyon verme hızını düşürür, karar verme süresini yavaşlatır ve en önemlisi de sporcuyu andan kopararak performansını olumsuz yönde etkiler.
Somut bir örnek olarak “ideal kadın bedeni” algısının güçlü ve kaslı vücutları dışladığı bir ortamda, Dünya Şampiyonu güreşçimiz Yasemin Adar gibi kadın sporcuların yaşadığı baskıyı ele alabiliriz. Onlar sadece sıklet baskısıyla değil, aynı zamanda toplumun onlara dayattığı “kadınlık kalıbına” uymama kaygısıyla da mücadele ederler. Spor psikolojisi burada, bedeni bir “engel” değil, “şampiyonluğa götüren bir araç” olarak görme odak noktasını güçlendirmeyi hedefler.
Düşüncelere Değil Hedefe Odaklanmak
Tamam, zihnimizin içindeki seslere değil hedefe odaklanıyoruz, ama nasıl? Burada devreye Bilişsel Yeniden Yapılandırma tekniği giriyor. Bu terim, zihnimizi olumsuz anlamda meşgul eden düşünceleri ya da inançları bulup onları yapılandırarak değiştirmeye dayalı bir terapötik yaklaşımı ifade eder (Meichenbaum, 1977).
Yasemin Adar örneğinde, Bilişsel Yeniden Yapılandırma, bedenini bir “engel” değil de “şampiyonluğa götüren bir araç” olarak görmeyi amaçlar diyebiliriz aslında. Yani burada odak noktayı “kaslarımdan dolayı iri görünüyorum” tarzındaki eleştirel ifadeden, “kaslarım sayesinde güçlüyüm ve tüm rakiplerimi yenerek ülkeme altın madalya kazandırıyorum” şeklinde bir motivasyon cümlesine çekmeyi hedefler.
Kısacası bu teknik, sporcunun odağını eleştiriden yeteneğe (olumsuzdan olumluya) yönlendirerek performans kaygısının neden olduğu dikkat çatışmasını engelleyip özgüvene evrilmesini sağlar.
Sonuç
Özetlemek gerekirse, kadın sporcuların mücadelesi ne yazık ki sadece skor tabelasında yazanlarla sınırlı kalmıyor; aynı zamanda toplumsal idealleştirmenin yaratmış olduğu gereksiz baskıyla zihinlerde de devam ediyor. Toplumsal yargılar, medyanın yaratmış olduğu güzellik standartları ve ideal beden algısı maalesef özellikle de kadın sporcuların odak noktalarını andan uzaklaştırarak özgüvenlerini sarsıyor ve spor performanslarını doğrudan düşürüyor.
Bu durumun değişip düzelmesi aslında sadece koçların ya da spor psikologlarının elinde değil, aynı zamanda biz okuyucuların, taraftarların, izleyicilerin ve medyanın da elinde. Sporcuları, sarf ettikleri olağanüstü çaba ya da elde ettikleri inanılmaz başarılar üzerinden değerlendirmek varken vücutlarının nasıl göründüğü hakkında eleştirmeyi neden seçelim ki? Onlar yeterince fiziksel zorluk yaşarken biz de ek olarak psikolojik baskı oluşturmak ve zorluk üstüne zorluk katmak yerine gelin sporcularımız için güvenli ve destekleyici bir alan oluşturalım.
Referanslar
Meichenbaum, D. (1977). Cognitive-Behavior Modification: An Integrative Approach. Springer.
National Collegiate Athletic Association (NCAA). (2024, Şubat 22). Student-athletes in women’s and men’s sports report stark difference in perceptions of weight and body image.
National Eating Disorders Association (NEDA). (n.d.). Over 60% of female athletes struggle with body image—Understanding and addressing the hidden crisis in sport. Brainz Magazine.
Oudejans, R. D., & Langenberg, R. W. Van De. (2002). Aiming at a far target under different viewing conditions: Visual control in basketball jump shooting. Human Movement Science, 21(4), 457–480.
Ripoll, H., Bard, C., & Paillard, J. (1986). Stabilization of head and eyes on target as a factor in successful basketball shooting. Human Movement Science, 5(1), 47–58.
Wulf, G., Höß, M., Prinz, W., & Hot, M. (1998). Instructions for motor learning: Differential effects of internal versus external focus of attention. Journal of Motor Behavior, 30(2), 169–179. https://doi.org/10.1080/00222899809601334
