Yapısal kuramın ilk yüzü Freud’un dürtü çatışma kuramı ikinci yüzü ise Hartmann’ın ego psikoloji olarak tasvir edilmiştir. Freud’un yapısal kişilik kuramı çerçevesinde, id, bireyin doğuştan gelen ve bilinçdışı düzeyde işleyen temel dürtülerinin kaynağı olarak tanımlanır (Freud, 2022). Zaman ve mekân algısından yoksun, gerçeklik ilkesiyle bağdaşmayan id, bireyin zihinsel yaşantısında ilkel isteklerin taşıyıcısıdır. Freud’a göre süperego, ebeveyn otoritesi ve toplumsal normların içselleştirilmesiyle oluşur. Bireyin davranışlarını ahlaki yönden denetleyen, vicdan ve idealleri temsil eden bir yapıdır (Turan, 2022). Bu iki uç yapı arasında yer alan ego ise, zaman içinde id’den ayrışarak gelişen ve ruhsal dengeyi sağlayan yapıdır. Ego, hem id’in doyum arayan baskıcı dürtülerini hem de süperegonun suçluluk ve pişmanlık uyandıran değer yargılarını düzenlemeye çalışır (Geçtan, 1993). Bu bağlamda, savunma mekanizmalarını kullanarak hem bireyin içsel çatışmalarını azaltır hem de ruhsal bütünlüğü korumaya çalışır.
Klasik Modele Eleştirel Yaklaşım ve Hartmann
Bu klasik modele karşı eleştirel bir yaklaşım getiren Heinz Hartmann, egonun yalnızca çatışmaları düzenleyen bir yapı olarak değil, aynı zamanda çevreyle etkileşime giren, uyum sağlayıcı ve kendi başına işlev görebilen bir sistem olduğunu ileri sürmüştür (Özakkaş, 2012). Hartmann’a göre egonun işlevselliği sadece savunma süreçlerine indirgenemez. Ego aynı zamanda bireyin gerçeklikle sağlıklı ilişkiler kurmasında ve çevresel taleplere adaptasyonunda da aktif rol oynar (Turan, 2022). Bu yaklaşım, ego psikolojisinin Freud sonrası evriminde önemli bir kırılma noktası olarak kabul edilir. Freud’un kuramında ego’nun id’den türediği düşüncesine karşın, Hartmann ego ve id’in gelişimsel olarak eş zamanlı ortaya çıktığını ve karşılıklı etkileşim içerisinde işlev gördüklerini savunmuştur. Hartmann’a göre bu iki yapı başlangıçta henüz ayrışmamış ortak bir matriste köklenmekte gelişim süreci içinde farklılaşarak bağımsız ancak işlevsel olarak birbiriyle bağlantılı sistemlere dönüşmektedir (Joseph Palombo, 2018). Hartmann, egonun yalnızca çatışmalara tepki veren bir savunma aracı olmadığını, aynı zamanda çevresine uyum sağlama kapasitesine sahip özerk bir yapı olduğunu ileri sürmüştür. Hartmann’a göre ego, doğuştan itibaren çeşitli potansiyel yeteneklerle donanmış şekilde var olur ve bu işlevlerini beklenebilir ortalama çevre koşullarında çatışmadan uzak alanlarda serbestçe ortaya koyabilir (Hartmann,2000).
İd Psikolojisinden ego Psikolojisine Geçiş
Psikanaliz, ortaya çıktığı ilk dönemde bilinçdışı süreçleri temel alan bir kuramsal yapı olarak tanımlanmış ve bu nedenle sıklıkla “id psikolojisi” olarak anılmıştır. Bu yaklaşımda amaç, bireyin bastırılmış dürtü ve arzularına ulaşmak, derinlere gömülü zihinsel içerikleri açığa çıkarmak ve böylece hem bireysel psikopatolojileri hem de daha geniş kültürel ve sosyal olguları anlamaya yönelik içgörüler elde etmek olmuştur. Bu bağlamda, erken dönem psikanaliz literatüründe bu yaklaşım derinlik psikolojisi olarak tanımlanmıştır. Ego psikolojisinde ise derinlik psikolojisinden ego psikolojisine gelerek odak noktayı ego yapıyor egoyu daha çok inceliyoruz (Özakkaş, 2012). Psikanalitik kurama göre anksiyete, ruhsal aygıt içerisinde doğrudan ego tarafından deneyimlenen bir duygulanımdır. İd ve süperego bu duyguyu doğrudan hissetmez çünkü anksiyetenin farkındalığı ve buna yönelik düzenleyici tepki geliştirme kapasitesi yalnızca egoya aittir. Ego anksiyeteyi algılar, yorumlar ve savunma mekanizmaları yoluyla onu tolere etmeye çalışır. Bu nedenle ego psikolojisinde ego, ruhsal yapının edilgen bir bileşeni değil aktif bir öznesidir (Özakkaş, 2012).
Uyum Sağlama İşlevi ve Gelişimsel Süreçler
Heinz Hartmann’ın ego psikolojisine kazandırdığı en temel katkılardan biri, egonun uyum sağlama işlevine vurgu yapmasıdır. Hartmann, egonun yalnızca savunma düzenekleri aracılığıyla çatışmaları bastırmakla sınırlı kalmadığını aynı zamanda bireyin çevresel koşullara uyum sağlama kapasitesini de temsil ettiğini ileri sürmüştür. Hartmann, egonun uyum sağlama işlevini iki temel boyutta ele almıştır. Bunlardan ilki, bireyin dış dünyayla etkileşimlerinde sergilediği çevresel adaptasyon kapasitesidir. Bu boyut, bireyin gerçeklikle kurduğu ilişkilerde gereksinimlerine uygun davranışlar geliştirmesini ifade eder. İkinci boyut ise, dış dünyada herhangi bir çatışma yaşanmazken, bireyin içsel gelişimi ve olgunlaşmasıyla kendiliğinden ortaya çıkan bir uyum yeteneğini ifade eder (Özakkaş, 2012). Freud’un klasik kuramı ağırlıklı olarak dürtü çatışma temelinde şekillenmiştir, bu nedenle dürtü çatışma kuramı egonun gelişimi içsel gerilimler ve çatışmalar bağlamında açıklar. Freud’a göre ego, id, süperego ve dış gerçeklik arasında denge kurmak, aynı zamanda içsel ego dinamiklerinde bir çatışmaya neden olmadan işleyişini sürdürebilmek zorundadır. Ego böylece hem kendi içsel doyumunu sağlamak hem de çevresel gerçekliğe uyum göstermekle yükümlüdür. Freud’un çatışma odaklı yaklaşımının aksine Hartmann, uyumun yalnızca çatışma sürecinden türeyen bir olgu olmadığını ileri sürmüştür. Hartmann’a göre, sağlıklı bir egonun göstergelerinden biri de bireyin bazı potansiyellerini -tıpkı bebeğin zamanı geldiğinde konuşması, yürümesi gibi- kendiliğinden, doğal bir gelişim süreci içerisinde ortaya çıkarabilmesidir (Özakkaş, 2012). Bu durum, bireyin çevresel bir çatışmaya maruz kalmadan yalnızca olgunlaşma ve içsel gelişim sayesinde uyum yeteneğini geliştirebildiğini gösterir.
Kaynakça
Freud, S. (2022). Yaşamım ve Psikanaliz (Çev. K. Şipal). Say Yayınları. (Orijinal eser 1925’te yayımlandı). Geçtan, E. (1993). Psikanaliz ve Sonrası. Ankara: Remzi Kitabevi. Hartmann, H. (2000). Ben Psikolojisi ve Uyum Sorunu. (B. Büyükkal, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları. Joseph Palombo, H. K. (2018). Psikanalitik Gelişim Teorileri Rehberi. İstanbul: Psikoterapi Enstitüsü Eğitim Yayınları. Özakkaş, T. (Ed.). (2012). Bütüncül Psikoterapi Eğitimi 7. Dönem: Mart 2009 ders notları (1. baskı). Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. Turan, K. (2022). Psikanalizde Umudun Doğuşu: Heinz Hartmann. Kenan Turan. https://kenanturan.com.tr Turan, K. (2022). Narsistik kişilik bozukluğu ve psikodinamik alt tipleri. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 5(9).
