Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), erken çocukluk döneminde başlayan ve genellikle belirtileri erişkin dönemde de süren kronik ve nörogelişimsel bir psikiyatrik bozukluktur. Bu bozuklukta prefrontal kortekste glikoz kullanımında azalma ve dopamin taşımacılığında artış mevcuttur, bu da yoğun dürtüsellikle ilişkilidir. Günümüzde en sık karşılaşılan çocukluk çağı bozukluğudur. Kişinin duygusal, sosyal ve bilişsel alanlarda sıkıntı yaşamasına, akademik ve mesleki başarısının düşmesine ve sosyal ilişkilerinde sorunlara yol açar. Bu bağlamda yetişkin DEHB, dikkat eksikliği ve dürtüsellik kavramları metnin merkezinde yer almaktadır.
Çocukluk Döneminde DEHB Belirtileri
Çocuklarda görülen DEHB’nin temel belirtileri arasında; bir iş yaparken veya oyun oynarken dikkati sürdürememe (ilgisiz şeyler düşünme), sorumlulukları tamamlayamama, yönergeleri takip edememe, ayrıntılara dikkat edememe ve yanlışlar yapma, eşyalarını kaybetme, zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma, aşırı konuşma, uygunsuz ortamlarda oturamama ve sürekli kıpırdanma (el ve bacak hareketleri), sessiz halde bekleyememe, başkalarının sözünü kesme bulunur ve bu belirtiler kişilerde işlevsellik ve verimliliği büyük ölçüde düşürür.
Genetik ve Çevresel Faktörler
Araştırmalar, DEHB tanısına sahip her 3 yetişkinden birinin bu tanıya sahip 1 çocuğu olduğunu ve DEHB tanısı almış her 3 çocuktan birinin de DEHB tanısı alan ebeveyni olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda ekonomik koşullarda düşüklük, çocuk ihmal ve istismarı, ebeveynlerin suça karışması, erken doğum, annenin gebelikte sigara ve alkol kullanımı ve gebelikte toksik maddelere maruz kalma gibi faktörler de çocuğun DEHB tanısı almasını etkileyen önemli çevresel faktörlerdendir. Erken dönemde DEHB tanısı alan çocukların yarısında belirtilerin yetişkinliklerinde de görüldüğü saptanmıştır. Yaşam boyu süregelmesi ile DEHB, yalnızca çocukları değil, yetişkinleri de etkileyen bir patolojidir.
Yetişkinlerde DEHB Görünümü
Zaman zaman yalnız seyreden DEHB, beraberinde Duygudurum Bozuklukları, Alkol ve Madde Kullanım Bozukluğu, Kaygı Bozuklukları ile eş zamanlı da görülebilir. Yetişkinlerde DEHB oranı çocuklarda görülme olasılığına göre daha azdır ancak çocuklarda teşhis edilme oranı yetişkinlerden çok daha fazladır. Bunun nedeni yetişkinlerde bu hastalığın tanısının daha zor olması ve DEHB’da görülen belirtilerin diğer bozukluklarda da belirti olarak görülebiliyor olmasıdır. Dışarıdan bakıldığında “potansiyeli var ama kullanmıyor”, “çok zeki ama dağınık”, “bir türlü toparlanamıyor” gibi yorumlar yapılabilir ancak genellikle sorun yürütücü işlevlerin farklı çalışmasıdır.
Motivasyon ve Başlatma Güçlüğü
DEHB’li birçok yetişkin için başlamak en zor kısımdır. Görevin önemi bilinir, zihinde defalarca planlanır fakat harekete geçiş gecikir. Son dakika baskısı arttığında performans birden yükselebilir. Bu durum “rahatına düşkünlük”ten çok beynin ödül ve uyarılma sisteminin farklı çalışmasıyla ilişkilidir. Plan yapmak, randevulara yetişmek onlar için zordur; takvimler, alarmlar ve hatırlatıcılar bu yüzden çoğu DEHB’li için gereklilik haline gelir.
Dikkat Sürekliliği ve Yarım Kalan İşler
Yeni bir işe başlamak heyecan vericidir çünkü yenilik dopamin üretir. Ancak işi sürdürmek, özellikle ilgi azaldığında, ciddi çaba ister; bu en basit görev için bile geçerlidir. Bu nedenle yarım kalan işler birikir. Dışarıdan “istikrarsızlık” gibi görünse de içeride yaşanan şey çoğu zaman ilginin azalmasıyla alakalıdır.
Duygusal Düzenleme Güçlükleri
DEHB duyguların düzenlenmesini de zorlaştırır çünkü olumsuzluklara tolerans düşüktür. Küçük bir aksaklık veya hata, beklenenden daha büyük ve hızlı bir hayal kırıklığı yaratabilir, motivasyonu düşürebilir ya da keyif ve heves kısa sürede yok olabilir. Bu dalgalanmalar kişinin kendine dair algısını da etkiler: “Ben neden böyleyim?” sorusu sıklaşır. Aynı zamanda eleştiriler ya da olumsuz yanıtlar, olduğundan daha sert hissedilebilir. Ortada açık bir reddedilme yokken bile kişi bunu öyle algılayabilir ve ilişkilerde geri çekilmeye ya da aşırı telafi davranışlarına yol açabilir.
Dijital Çağın Etkisi
Bugünün dijital ortamı, DEHB artışını da etkiliyor. TikTok ve Instagram gibi platformlar kısa, hızlı ve sürekli yenilenen içerikler sunarken beynin ödül sistemini sık aralıklarla uyarır.
• Hızlı içerik akışı ve içerikleri hızlandırarak tüketmek, daha yavaş ve derin odak gerektiren işlere dönmeyi zorlaştırır.
• Bildirimler ve sonsuz kaydırma ile zaten kırılgan olan odaklanma daha da bölünür.
• Ertelemenin kolaylaşması: “Bir video daha” derken zamanın nasıl geçtiği anlaşılmaz.
Ancak bu gibi etkenler yalnızca DEHB’li bireyleri etkilemez. Dijital ortam, DEHB olmayan kişilerde de benzer dikkat sorunları yaratabilir. Yani bazen yaşanan güçlükler klinik bir durumdan değil, çevresel yükten kaynaklanır.
Dikkati Desteklemek İçin Öneriler
• Bildirimleri sınırlamak, tek iş–tek ekran prensibini denemek
• Ekran süresini azaltmak
• Görevleri küçük parçalara bölmek ve somutlaştırmak
• Enerjiye göre plan yapmak (zor işleri zihnin daha uyanık olduğu saatlere koymak)
Tanı ve Tedavi Süreci
DEHB teşhis ve tedavisinde kullanılan MOXO Dikkat Testi, hem çocuk hem yetişkinlerde dikkat gücünü ölçen, bilgisayar ortamında yapılan ve 15-20 dakika süren bir ölçüm aracıdır. Uzmanların tanı koyması için yararlandıkları son derece güvenilir ve geçerli bir yöntemdir. Bu test aracılığı ile kişiler teşhis alması durumunda uygun psikofarmakolojik (ilaç) ve psikolojik tedaviye (terapi) başlamaktadır.
Sizler de DEHB olduğunuzdan şüphelendiğiniz bir yakınınız veya kendiniz için bu teste başvurup, tanı almanız dahilinde tedaviye başlamaktan çekinmemelisiniz. Sağlıkla kalmanız dileğiyle.
