Friedrich Nietzsche’nin meşhur ‘Beni öldürmeyen şey güçlendirir’ sözünün, modern dünyanın en yaygın teselli cümlesi haline geldiğini söyleyebiliriz. Yaşanan bir felaketin, ağır bir kaybın ya da derin bir sarsıntının ardından toplum, bireyin kısa sürede “bilge bir kahraman” olarak geri dönmesini bekler. Beklenti acının yalnızca yaşanması değil, aynı zamanda dönüştürülmesi gerektiği mesajını verir. Bu mesaj örtük bir şekilde ‘gelişim zorbalığına’ da dönüşme riski taşıyabilir. Bilimsel araştırmalar her travmanın büyümeyle sonuçlanmadığını bazen sadece ‘eski haline geri dönüşün’ de büyük bir başarı olduğunu kanıtlıyor. Peki travma sonrası güçlenme gerçekten bir mucize mi, yoksa acıyla başa çıkmak için kendimize söylediğimiz bir yalan mı?
Bu soruyu cevaplamadan önce kavramları öğrenmekte fayda var. American Psychiatric Association’a (2013) göre travma, bireyin ölümle, ciddi yaralanmayla ya da cinsel saldırıyla ilişkili olaylara maruz kalması, bu olaylara tanıklık etmesi veya bunları öğrenmesi sonucunda ortaya çıkan; mevcut baş etme stratejeleriyle yönetilemeyen ve ruhsal ile fiziksel işlevsellikte belirgin bozulmalara yol açabilen yaşantıları ifade etmektedir. Travma sonrası büyüme ise bireyin yaşadığı travmatik deneyim sonrasında, benlik algısı, kişilerarası ilişkiler, yaşamın anlamı ve öncelikler gibi alanlarda önceki durumuna kıyasla olumlu yönde değişim yaşadığını algılaması olarak tanımlanır. (Tedeschi & Calhoun, 1996).
Janus’un iki Yüzü ve İllüzyonel Güçlenme
Tanımlara bakıldığı zaman travmanın hayatımıza etkileri olacağını görmezden gelmek mümkün değildir. Bu kadar yıkıcı bir sarsıntının ardından eski halimize dönmek bile çok çaba isterken, eskisinden daha iyi bir yerde olduklarını iddia eden kişilerin sayısı nasıl bu kadar fazla olabiliyor? Belki de cevap Roma mitolojisinde başlangıçların ve geçişlerin tanrısı olan Janus’un iki yüzüyle öğrenilebilir. Janus’un ilk yüzü geleceğe huzurla bakan yapıcı gelişimi temsil eder. Kişi hayatı anlamlandırma çabasıyla yeni değerler geliştirir ve bunları sadece düşüncelerinde bırakmaz. Düşündüğü her şeyi kimliğine, davranışlarına uyarlayarak olgunlaşır. Bir başka deyişle travma sonrasında gerçekten güçlenmiştir. Fakat bir diğer yüzünde ise Janus’un savunmacı tarafı görülür. Geçmişinden kaçmak için ‘pozitif bir maske’ takar. Kişi yaşadığı kötü olayla yüzleşmekte zorlandığı için kendisine ‘iyiyim, güçlüyüm.’ yalanını söyler. Böylece, yarattığı senaryoya uyum sağlarken kendisini güçlendiğine inandırır. Oysa yaptığı illüzyonel bir güçlenmeyle kendisini kandırmaktan başka bir şey değildir. Janus’a nasıl olduğu sorulduğunda alınan cevap ise algılanan güçlenmedir. Kendisini nasıl gördüğü, hafızasının ona neler verdiği cevabını şekillendirir. Bizlerinse dışarıdan bakarak hangi yüzünün gerçek olduğunu kolay kolay bilmesi mümkün değildir.
Toplumsal Beklentiler ve Gelişim Zorbalığı
Kişiler yaşamlarındaki fırtınalar içinde savrulurken, pek çok nedene bağlı olarak illüzyonel ya da algılanan bir güçlenme yaşamaya yönlendirilebilirler. Bu yönelimin temelinde çoğu zaman bireysel iyilik hâlinden ziyade toplumsal ve kültürel dinamikler yer alır. Modern toplumlar, görünür acıya düşük tahammül gösterirler. Bu durum, bireylerin iyileşme süreçlerini kendi ritimlerinde değil, başkaları tarafından “kabul edilebilir” bulunan biçimlerde yaşamalarına yol açar. Travma yaşayan bireyden adeta bir “kahraman” olarak geri dönmesi beklenir; aksi takdirde dışlanma korkusu ve sosyal destekten mahrum kalma riskiyle karşı karşıya kalabilir.
Pozitif psikolojinin giderek popülerleşmesiyle dayanıklılık, güçlenme ve büyüme kavramları gündelik söylemde sıradanlaştırılmıştır. Bu kavramların yaygın ve idealize edilmiş biçimde sunulması, güçlenmenin kolay ve herkes için ulaşılabilir bir hedef olduğu izlenimini yaratmaktadır. Sonuç olarak, bu süreci deneyimleyemeyen bireyler için büyüyememek, kişisel bir başarısızlık göstergesi gibi algılanmaya başlamaktadır.
Belleğin Koruyucu Mekanizması ve Yanılsamalar
Bu noktada belleğin işleyişini göz ardı etmemek gerekir. İnsan zihni, geçmişi olduğu gibi kaydeden bir mekanizma değil, ihtiyaçlara göre yeniden yapılandıran bir süreçtir. Infurna ve Jayawickreme’e (2019) göre bireyler, mevcut psikolojik sıkıntılarını hafifletebilmek adına travma öncesi benliklerini daha kırılgan, yetersiz ya da yüzeysel bir biçimde hatırlama eğiliminde olabilirler. Bu yeniden yapılandırma sonucunda geçmiş ile bugün arasındaki algılanan fark büyür ve birey, bu farkı travma sonrası büyümenin kanıtı olarak yorumlayabilir. Oysa ortaya çıkan bu durum, her zaman gerçek bir dönüşümden ziyade belleğin koruyucu bir yan ürünü olabilir.
Gerçek büyümenin varlığına ilişkin tartışmaların temelinde, ölçüm araçlarının büyük ölçüde öz-bildirimlere dayanması bulunmaktadır. Daha önceden değinilen nedenlerden kaynaklı bireyler her zaman nesnel değerlendirmeler yapamayabilir. Ayrıca çoğu araştırmada travma öncesine ilişkin karşılaştırmalı bir ölçüm bulunmadığından, travma sonrasında bildirilen değişimlerin bireyin kendi algısına dayanmasından başka bir seçenek kalmamaktadır.
İyileşmek Bir Hak, Büyümek Bir İhtimaldir
Belki de asıl kabul edilmesi gereken, travma sonrasında her bireyin büyümek zorunda olmadığıdır. Travma dönüştürücü olabilir; ancak bu dönüşümün her zaman bir roman karakterini andırması gerekmez. Kimi zaman eski yaşama dönebilmek, yeniden denge kurabilmek yeterlidir. Toplumun bir parçası olarak bu zorunluluk anlatısının üretilmesinde payımız olduğu kadar, onu dönüştürme gücümüz de vardır. Travma yaşayan birine “Artık daha güçlüsün.” demek yerine, “Güçlü görünmek zorunda değilsin.” diyebilmeyi öğrenmek bu dönüşümün başlangıcı olabilir. Unutulmamalıdır ki güçlenmek bir ihtimaldir; ancak iyileşmek temel bir haktır.
Kaynakça
American Psychiatric Association (2013) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). Arlington, VA, American Psychiatric Association. Infurna, F. J., & Jayawickreme, E. (2019). Fixing the broken time machine: Methodological problems in the study of posttraumatic growth and recommendations for applied research. Current Directions in Psychological Science, 28(2), 115–123. https://doi.org/10.1177/0963721419827017 Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (1996). The posttraumatic growth inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9(3), 455–471. https://doi.org/10.1002/jts.2490090305
