Sabah alarm çalıyor. Gözler açılıyor ama beden hâlâ yorgun. Gün başlıyor, yapılacaklar listesi tamamlanıyor, toplantılara giriliyor, mesajlar cevaplanıyor, belki arkadaşlarla buluşuluyor. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda gibi görünüyor. Ancak günün sonunda kişi, açıklayamadığı bir boşluk hissiyle baş başa kalıyor.
Giriş
Son yıllarda bu durumu yaşayan pek çok kişi kendisini “burnout oldum” diyerek tanımlıyor. Peki gerçekten her yoğunluk ya da her yorgunluk tükenmişlik anlamına mı geliyor? Yoksa bazen fark edilmesi daha güç olan, sessiz ilerleyen başka bir süreç mi yaşanıyor?
Temel Çerçeve
Tükenmişlik sadece çok çalışmak değildir. Tükenmişlik sendromu uzun yıllar boyunca yalnızca yoğun iş temposuyla ilişkilendirilmişti. Oysa bugün biliyoruz ki mesele sadece fazla çalışmak değildir. Asıl sorun, kişinin uzun süre boyunca kendini sürekli vermesi, dinlenememesi ve yaptığı şeylerin karşılığında psikolojik olarak beslenememesidir.
Bu nedenle bazı insanlar günde on iki saat çalışmasına rağmen kendilerini enerjik hissederken, bazıları sekiz saatlik bir mesainin sonunda bile büyük bir tükenmişlik yaşayabilir. Çünkü tükenmişliği belirleyen yalnızca harcanan enerji değil, o enerjinin yerine ne kadarının yeniden konulabildiğidir.
Değerlendirme
Sessiz tükenmişlik nedir?
Son yıllarda psikoloji literatüründe ve iş yaşamına ilişkin tartışmalarda “quiet burnout” yani sessiz tükenmişlik kavramı dikkat çekmeye başladı.
Sessiz tükenmişlik yaşayan kişiler çoğu zaman işlerini bırakmaz, sorumluluklarını aksatmaz ve dışarıdan bakıldığında oldukça işlevsel görünürler. Ancak iç dünyalarında motivasyonları giderek azalır. Eskiden keyif aldıkları işleri otomatik olarak yapmaya başlar, üretmek yerine yalnızca günü tamamlamaya odaklanırlar.
Bu kişiler genellikle “İyiyim.” demeye devam ederler. Çünkü yaşadıkları durum ani bir çöküş şeklinde değil, yavaş yavaş ilerleyen bir süreçtir. Bu nedenle hem çevreleri hem de kendileri değişimi fark etmekte zorlanabilir.
Her yorgunluk burnout değildir
Yoğun geçen bir haftanın ardından yorgun hissetmek son derece doğaldır. Birkaç gün dinlenince enerji geri geliyor, motivasyon yeniden oluşuyorsa bu durum çoğu zaman normal bir fiziksel ve zihinsel yorgunluktur.
Tükenmişlikte ise dinlenmek tek başına yeterli olmaz. Tatilden dönüldüğünde bile kişi kendisini aynı isteksizlik içinde bulabilir. Sabah işe başlamak zor gelir, yapılan iş anlamını yitirmiş gibi hissedilir ve zamanla duygusal bir uzaklaşma gelişebilir.
Bu noktada önemli olan yorgunluğun şiddetinden çok, ne kadar süredir devam ettiği ve kişinin yaşam kalitesini nasıl etkilediğidir.
Sessiz tükenmişliğin belirtileri
Sessiz tükenmişlik yaşayan bireylerde belirtiler herkeste aynı şekilde görülmeyebilir. Ancak bazı ortak işaretlerden söz etmek mümkündür.
Kişi sürekli yorgun hissedebilir. Eskiden ilgi duyduğu etkinlikler artık heyecan vermez. Küçük sorumluluklar bile gözünde büyümeye başlar. Konsantrasyon süresi kısalabilir, unutkanlık artabilir. Gün içinde sık sık “Bugün de bitsin.” düşüncesi akla gelebilir.
Bazı kişiler ise tam tersine daha fazla çalışmaya başlar. Çünkü durduklarında ne kadar yorulduklarını fark edeceklerinden endişe ederler. Bu nedenle sürekli meşgul kalmak, bazen tükenmişliği gizleyen bir savunma biçimine dönüşebilir.
Neden fark edilmiyor?
Sessiz tükenmişliğin en önemli özelliklerinden biri, kişinin hayatını tamamen durdurmamasıdır.
İşe gidilir.
Mesajlar cevaplanır.
Sorumluluklar yerine getirilir.
Gülünür, sohbet edilir.
Fakat bütün bunlar çoğu zaman otomatik pilottadır.
Toplum olarak üretken olmayı, yoğun çalışmayı ve sürekli meşgul görünmeyi başarıyla özdeşleştirme eğilimindeyiz. Bu nedenle kişi kendisini ne kadar kötü hissederse hissetsin, görevlerini yerine getirebildiği sürece sorun yaşamadığını düşünebilir.
Oysa ruh sağlığı yalnızca işlevselliğe bakılarak değerlendirilemez.
Sessiz tükenmişliği besleyen etkenler
Mükemmeliyetçilik, yüksek sorumluluk duygusu ve herkesi memnun etmeye çalışma eğilimi tükenmişlik riskini artırabilir.
Bunun yanında sınır koyamamak, sürekli ulaşılabilir olmak, dijital dünyadan kopamamak ve dinlenirken bile suçluluk hissetmek de bu süreci besleyen önemli etkenler arasında yer alır.
Özellikle “Hayır dersem bencil olurum.”, “Dinlenmek zaman kaybıdır.” ya da “Her şeyi ben halletmeliyim.” gibi katı düşünceler zamanla kişinin psikolojik kaynaklarını tüketebilir.
Ne yapılabilir?
Sessiz tükenmişlik tek bir tatille ya da birkaç günlük dinlenmeyle her zaman düzelmeyebilir. Öncelikle kişinin yaşadığı durumu fark etmesi önemlidir.
Kendine şu soruları sorması faydalı olabilir:
* En son ne zaman gerçekten dinlenmiş hissettim? * Gün içinde bana iyi gelen şeylere ne kadar zaman ayırıyorum? * Sürekli üretmeye çalışırken kendimi ihmal ediyor olabilir miyim * Yorgunluğum fiziksel mi, yoksa duygusal mı?
Bazen küçük değişiklikler bile önemli bir fark yaratabilir. Çalışma saatlerini yeniden düzenlemek, mola vermeyi ertelememek, sınır koymayı öğrenmek ve keyif alınan aktivitelere yeniden yer açmak bu sürecin yönetilmesine katkı sağlayabilir.
Eğer tükenmişlik hissi uzun süredir devam ediyor, günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyor ya da umutsuzluk, yoğun kaygı ve çökkünlük gibi belirtiler eşlik ediyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önemlidir.
Günümüzde yorgun olmak neredeyse normalleşmiş durumda. Ancak her yorgunluğu “hayatın temposu” diyerek geçiştirmek de doğru değil.
Bazen bedenimiz değil, zihnimiz dinlenmek ister.
Bazen sorun çok çalışmak değil, uzun zamandır kendimize hiç alan bırakmamış olmaktır.
Belki de kendimize sormamız gereken ilk soru şudur:
“Gerçekten yorgun muyum, yoksa uzun zamandır tükenmiş olduğumu fark etmiyor muyum?”
