Yaşamadığımız anıları yaşamış gibi hatırladığımız zamanlar olabilir. Üstelik anıları yanlış hatırladığımızı ya da o detayın o şekilde olmadığını, karşımızdaki kişi söyleyince fark ettiğimiz de olmuştur. Bu yazıda, bu anıları nasıl, niye ve ne zaman oluşturduğumuzdan bahsedeceğim.
Sahte Anılar Oluşturmaya Ne Zaman Başlarız?
Tam yıl, ay veya gün belirtmek mümkün olmasa da insanın yaşam boyu süren gelişiminde en çok sahte anı oluşturduğumuz zamanlar çocukluk ve yaşlılıktır. Bunun sebebi, bebekliğimizden itibaren hızlı bir şekilde geliştiğimiz için sinir hücrelerimiz sürekli oluşur ve eskiler de geri dönüştürülür. Bu oluşum ve dönüşüm sürecinde de bebekliğimize veya çocukluğumuza dair anılarımız yok olur. Beynimiz de biz fark etmeden o anıların boşluklarını doldurmak adına yeni anılar oluşturur veya ailemizin bize anlattığı anıları hatırladığımızı düşünmemizi sağlar. Böylelikle, beyin açısından her şey gerçekliğe uymasa bile tamdır.
Yaşlılık sürecinde ise hücre oluşumu ve dönüşümü yavaşladığı için geçmişteki anıları unutmaya ya da dönüştürmeye daha meyilli oluruz. Olayları anlatırken bazen küçük eklemeler yapar, olmayan olayları olmuş gibi düşünür veya tamamen unutabiliriz.
Tabii, sahte anı oluşturmak sadece bu iki süreç için geçerli değil, yetişkinlikte de rastlanan bir durum.
Sürü Psikolojisi
Sürü psikolojisi, kitlelerin sahte anılar oluşturması veya üzerine düşünmeden herhangi bir konuda topluluğa uymasının bir sebebi de psikolojideki Mandela Etkisi. Bu etki, bize anıların etkilerinin ne kadar büyüyebileceğini gösteriyor.
Politikada çokça kullanılan ve farkında olmadan bizim de maruz kaldığımız sürü psikolojisi, herkesin bir yolu seçtiği için oradan gitmemizin yanında yönlendirilmeyle de ilgilidir aslında. Örneğin, ilk başta maviye mor denmeye zorlanır ve alıştırılırsak bu sonrakiler için de böyle devam eder. Bu noktada bizler kendimize mavi gördüğümüzde mor diyeceğiz diye bir şema oluştururuz ve olmayan bir şey bir anda kitleler tarafından kabul edilir.
Bunun bir diğer örneği ise şapkalı a’dır. Bir dönem şapkalı a’nın kalktığına dair söylentiler dönse ve artık bu kabul edilmiş hale gelmiş olsa da, aslında böyle bir şey hiç yaşanmamıştır. Toplum buna öyle inanmıştır ki, şapkalı a’nın neden var olmaya devam etmesi gerektiğine dair açıklamalar bile yapılmıştır.
Hatırladıklarımız Doğru mu Yanlış mı?
Bu bilgiler bizi hatırladıklarımızın doğru olup olmadığı düşüncelerine götürebilir.
Çocukluk anılarımızı hiç mi hatırlamıyoruz? Bu kadar zamanı unutmak için mi yaşıyoruz? Hatırladıklarımız yanlışsa doğruları nasıl bileceğiz?
Bu soruların net bir cevabı olmasa da anı biriktirmenin ve onları unutmanın insan gelişimi için gayet doğal bir süreç olduğunu söyleyebiliriz. Anıların doğruluğundan emin olmak için ise o anıya ortak olmuş birkaç kişiye daha sorup onların anlattıklarının ortaklığına göre karar verebiliriz.
Elbette, Mandela Etkisinden dolayı, onların da aynı olayı aynı şekilde yanlış anlatmaları yüksek bir olasılık. Buna verilebilecek bir diğer örnek ise efsaneler ve mitlerdir. Herkesin ortak bir şekilde ve çoğu zaman büyük bir inançla anlattığı bu olayların gerçekliği yoktur. İnsanların sahte anılara inancı daha güçlüdür.
Bu konuda ünlü ressam Salvador Dali, “Sahte anılarla gerçek anılar arasındaki fark, mücevherler ile aynıdır; sahte olanlar her zaman daha gerçek, daha parlak gözükür.” demiştir.
Sahte Anıların Olası Sebepleri
Sahte anıların çeşitli sebepleri bulunur, bunlardan bazıları: sosyal baskı, travma, uykusuzluk, yorgunluk vb. olabilir.
Suçlularda da bu durum geçerlidir. İşledikleri suçu işlememiş gibi hatırlama, işlediği suçu hafifleterek veya değiştirerek hatırlama gibi durumlar sıklıkla görülür. Bu tarz durumlarda yalan söylenip söylenmediğini anlamak biraz zor olsa da dünyada bu tarz nörolojik durumların örnekleri bulunmaktadır.
Bir diğer örnek ise sosyal medya. İnternetteki haber platformlarında veya sosyal medya uygulamalarında doğruluğu olmayan pek çok haber ve bilgi yayılıyor. Burada o haberi sunma şekilleri inandırıcılığı arttırabiliyor ve böylelikle herkes olmasa da birçok kişi doğruluğu olmayan haberleri ve bilgileri okuyor.
Sonuç
Sonuç olarak, sahte anılar hayatımızda sıklıkla rastlanan bir durum. Büyük olasılıkla hepimizin ufak tefekte olsa sahte anıları bulunuyor. Bilim her zaman geliştiği ve dönüştüğü için bu bilgilerde ileride değişimler olma ihtimali olsa da bu sahte anılar bizlerin birer parçası aslında.
Her yaşımızda, geçmişimizdeki anılar biraz daha değişiyor ve yanlarına yenileri ekleniyor. Bir diğer deyişle, yeni sinir hücrelerimiz oluşuyor. Bu dönüşüm bile insan gelişimindeki birçok şeyi açıklıyor.
Yeni hücreler yeni anılarla geliyor ve önemli olan biraz da o anları anılara dönüşmeden önce güzelce yaşayabilmek, onlardan keyif alabilmek.
Kaynakça
Bakırcı, Ç. M. (2020, 17 Temmuz). Sahte Anılar: Beynimiz Sahte Anıları Nasıl Yaratıyor?
Evrim Ağacı. https://evrimagaci.org/sahte-anilar-beynimiz-sahte-anilari-nasil-yaratiyor-9004
False Memories. (t.y.). Psychology Today. https://share.google/UQ618Y3uUtdABHM55
