Otizm Tanımı
Otizm Spektrum Bozukluğu / OSB yani halk arasında otizm, sosyal etkileşim, iletişim ve tekrarlayan davranışlar gibi alanlarda zorluklarla karakterize edilen karmaşık bir nörogelişimsel bozukluktur. Otizmin belirtileri genellikle erken çocukluk döneminde, 2 – 3 yaş civarında fark edilir hale gelir ve yaşam boyu devam edebilir. Bu bozukluk her bireyde farklı şekillerde kendini gösterir, bu nedenle belirtiler ve şiddet geniş bir yelpazede değişkenlik gösterir. Otizm’in “spektrum” olarak adlandırılmasının nedeni de budur; bazı bireyler hafif belirtiler gösterirken, diğerleri daha şiddetli zorluklarla karşılaşabilmektedir.
Otizm Tarihçesi
1908 – Eugen Bleuler; İsviçreli psikiyatrist Eugen Bleuler, “otizm” terimini ilk kez şizofreni hastalarının içe dönük ve sosyal olarak izole davranışlarını tanımlamak için kullandı. Bu kullanım, bugünkü otizm tanımından oldukça farklıydı.
1920 ve 30’lar; Bu dönemde, otizme benzer belirtiler gösteren çocuklar hakkında bazı tıbbi kayıtlar ve gözlemler yapıldı, ancak otizm henüz bağımsız bir bozukluk olarak tanımlanmamıştı.
1943 – Leo Kanner; Amerikalı çocuk psikiyatr Leo Kanner, “erken çocukluk otizmi” terimini kullanarak on bir çocuk üzerinde yaptığı çalışmalar sonucunda otizmi bağımsız bir bozukluk olarak tanımladı. Kanner, bu çocukların sosyal iletişimde zorluk yaşadıklarını, tekrarlayıcı davranışlar sergilediklerini ve değişikliklere karşı direnç gösterdiklerini belirledi.
1944 – Hans Asperger; Avusturyalı pediatrist Hans Asperger, benzer belirtileri olan ancak dil becerileri genellikle daha iyi durumda olan çocukları tanımladı. Asperger’in çalışmaları, daha sonra Asperger Sendromu olarak adlandırılan bozukluğun temelini oluşturdu.
1960 ve 70’ler; Otizmin nedenleri üzerine çeşitli teoriler geliştirildi. O dönemdeki bazı uzmanlar, “buzdolabı anneler” teorisini ortaya attı ve otizmin soğuk ve ilgisiz ebeveynlerin çocuklarına yeterince sevgi göstermemelerinden kaynaklandığını öne sürdü. Bu teori daha sonra çürütüldü.
1980 – DSM-lll; Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) yayınladığı DSM-lll (Mental Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı) otizmi, “Erken Çocukluk Otizmi” olarak tanımlayan ilk klinik rehber oldu.
1994 – DSM-IV; DSM-lV, otizm tanısını genişleterek Otistik Bozukluk, Asperger Sendromu ve Diğer Gelişimsel Bozukluklar gibi alt kategorileri ekledi.
2000’ler; Otizmin tek bir bozukluk değil, bir spektrum üzerinde yer alan çeşitli bozukluklar topluluğu olduğu fikri benimsendi. Bu dönemde genetik ve nörobiyolojik araştırmalar arttı ve otizmin biyolojik temelleri daha iyi anlaşılmaya başlandı.
2013 – DSM-V; DSM-V, Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) terimini tanıttı ve önceki alt kategorileri (Otistik Bozukluk, Asperger Sendromu, vs.) kaldırarak, tüm bu bozuklukları tek bir spektrum altında topladı. Bu yeni tanımlama, otizmin geniş bir yelpazede farklı belirtiler ve şiddet dereceleri ile kendini gösterebileceğini kabul etti.
Günümüzde; Otizm Spektrum Bozukluğu ile ilgili araştırmalar hızla devam etmektedir. Genetik, çevresel ve nörolojik faktörlerin otizm üzerindeki etkileri incelenmektedir. Ayrıca, toplumda otizm farkındalığı ve kabulü artmış, otizmli bireyler ve ailelerine yönelik destekler ve hizmetler gelişmiştir. OSB’nin tedavisinde ve eğitiminde, bireyselleştirilmiş yaklaşımlar benimsenmekte ve çeşitli terapi yöntemleri (davranışsal terapiler, konuşma terapisi, ergoterapi vb.) kullanılmaktadır. Erken müdahale programları, otizmli çocukların gelişiminde önemli rol oynar.
Otizm Belirtileri
Otizm belirtileri genellikle 3 ana alanda görülür. Bunlar; Sosyal etkileşim (Göz teması kurmada zorluk, sosyal ipuçlarını anlamada güçlük, empati eksikliği), İletişim (Gecikmiş dil gelişimi, konuşma güçlüğü, sözcüklerin anlamlarını yanlış kullanma, konuşmada monoton ton) ve Tekrarlayan davranışlar (Tekrarlayan hareketler -örneğin, el çırpma gibi-, katı rutine bağlılık, nesneleri düzenleme ve sıralama davranışları)dır.
Tanı Süreci
1.) Gözlem ve Değerlendirme; Tanı sürecinin ilk adımı, bireyin/çocuğun doğal ortamında gözlemlenmesi ve değerlendirilmesidir. Uzmanlar, kişinin davranışlarını, sosyal etkileşimlerini ve iletişim becerilerini dikkatle izler. Bu adım, çocuğun günlük yaşamındaki tipik davranışlarını ve etkileşimlerini daha iyi anlamak için önemlidir.
2.) Anamnez; Aileden ve bakım verenlerden alınan ayrıntılı geçmiş bilgisidir. Anamnez, otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanısında kritik bir adımdır ve çocuğun, davranışları ve sağlık durumu hakkında kapsamlı bilgi sağlamayı amaçlar. Anamnez süreci, aileden ve bakım verenlerden ayrıntılı geçmiş bilgisiyle yürütülür ve -özellikle çocuk özelinde- çocuğun yaşamının her dönemine dair önemli veriler toplanır.
3.) Testler ve Ölçekler; Otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanısında, uzmanlar çeşitli testler ve ölçekler kullanarak çocuğun davranışlarını ve gelişimsel durumunu objektif bir şekilde değerlendirirler. Bu testler, tanı sürecinin bilimsel ve sistematik bir şekilde yürütülmesini sağlar. Bu süreçte yaygın olarak kullanılan bazı testler ve ölçekler şunlardır; ADOS/Autism Diagnostic Observation Schedule (Otizmin teşhisinde kullanılan en yaygın ve güvenilir değerlendirme araçlarından birisidir. Bu test, kişinin sosyal etkileşim, iletişim ve oyun becerilerini -çocuk özelinde- değerlendiren yapılandırılmış bir gözlem ve oyun seansıdır) – CARS/Childhood Autism Rating Scale (Çocuğun davranışlarını ve gelişimsel durumunu değerlendirmek için kullanılan önemli bir ölçektir. Bu ölçek, çocuğun otizm belirtilerini on beş farklı kategoride değerlendirir ve bu kategorilerdeki skorlar birleştirilerek genel bir otizm değerlendirmesi yapılır) – Vineland Uyumsal Davranış Ölçeği (Çocuğun günlük yaşam becerilerini ve sosyal yetkinliklerini değerlendiren kapsamlı bir ölçektir. Bu ölçek, çocuğun iletişim, günlük yaşam becerileri, sosyal beceriler ve motor becerileri gibi alanlardaki performansını ölçer)
İlaç Tedavisi
İlaçlar, otizme eşlik eden hiperaktivite, anksiyete, depresyon ve obsesif-kompulsif davranışlar gibi durumların yönetiminde etkili olabilmektedir. Yaygın kullanılan ilaç türleri ise,
1.) Stimulantlar; Hiperaktivite ve dikkat eksikliği belirtilerini yönetmek için kullanılır, metilfenidat (ritalin)-amfetamin tuzları (adderall) çeşitleridir, iştah azalması-uyku problemleri-baş ağrısı-mide bulantısı ise yan etkileridir. Bunlar doktor kontrolünde dozajla ile düzeltilebilir.
2.) Antidepresanlar; Anksiyete-depresyon ve obsesiflik belirtileri yönetmek için kullanılır, selektif serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar)-fluoksetin (prozac)-sertralin (zoloft) çeşitleridir, iştah değişikliği-uyku bozukluğu-mide bulantısı, baş dönmesi ise yan etkileridir.
3.) Antipsikotikler; Agresif davranışlar-kendine zarar verme ve aşırı huzursuzluk belirtilerini yönetmek için kullanılır, risperidon (risperdal)-aripiprazol (abilify) çeşitleridir, kilo alımı-uyku hali-hormonal değişiklikler ise yan etkileridir.
4.) Anksiyolitikler; Anksiyete ve aşırı endişe durumlarını yönetmek için kullanılır, buspiron (buspar)-benzodiazepinler (diazepam ve lorazepam) çeşitleridir, uyku hali-baş dönmesi-bağımlılık riski (benzodiazepinlerde) ise yan etkileridir.
İlaç tedavisi sürecinde, çocuğun doktoru tarafından düzenli olarak izlenmesi ve değerlendirilmesi önem arz etmektedir. Alternatif ve tamamlayıcı tedaviler ise, Yoga-Meditasyon-Müzik terapisi-Köpek terapisi-At terapisi/hippoterapi-Duyusal entegrasyon terapisi ve Sanat terapisidir.
Sonuç
Doğru teşhis ve uygun tedavi yaklaşımlarıyla, otizmli çocukların/bireylerin yaşam kalitelerinde ve sosyal becerilerinde önemli gelişmeler kaydedilebilmektedir.
