Birçok insan hayatında aynı döngüyü yaşar: Başlar, heveslenir, umutlanır… ama bir yerde durur. Ya ertelemeye başlar ya mükemmeliyetçiliğe takılır ya da “Zaten olmaz” hissi ağır basar. Dışarıdan bakınca motivasyon eksikliği gibi görünür; içeriden bakınca ise çoğu zaman iki görünmez kod çalışıyordur: değer ve yeterlilik. Bu yazı dizisinde, bilinçaltı ve rezonansın birbiriyle nasıl tamamlandığını konuşuyoruz. İlk yazıda “Bilinçaltı dönüşmeden rezonans değişir mi?” sorusunu netleştirdik. Şimdi ikinci adımdayız. Eğer bilinçaltında “değersizim” ya da “yetersizim” kodu varsa, kişi ne kadar olumlama yaparsa yapsın, içten içe buna itiraz eden bir parça olacaktır. Bu yüzden bugün, değer ve yeterlilik kodlarını daha derinlemesine ele alacağız.
Değer ve Yeterlilik… Birbirine Benzeyen Ama Farklı İki Koddur
Bu iki kavram sıkça karıştırılır. Değer (öz-değer) “Ben önemli miyim? Sevilmeye, saygıya, var olmaya layık mıyım?” Yeterlilik (öz-yeterlilik) “Ben yapabilir miyim? Baş edebilir miyim? Sonuç alabilir miyim?” Değer kodu bozuksa, kişi başarıyla bile “tamamlanmış” hissetmez. Yeterlilik kodu bozuksa, kişi değerli olduğunu bilse bile harekete geçmekte zorlanır. Bu durumu çok tipik iki iç ses örneği ile açıklayalım. Değer yarası, “Benimki ne ki… insanlar benden sıkılır” Yeterlilik yarası, “Beceremem, başlasam da yarım kalır” Bu iki ses, çoğu zaman geçmişte bir yerde öğrenilmiştir. Ve bilinçaltı öğrendiğini “gerçek” sanır.
Peki; Bu Kodlar Nerede Yazılıyor?
Değer ve yeterlilik kodlarının kökeni çoğu zaman çocuklukta, ilişkisel deneyimlerde ve tekrar eden mesajlarda oluşur. Bu tür “travma duyguları” için sadece büyük olaylar gerektirmez, sürekli tekrarlanan küçük incinmeler de güçlü kodlar bırakır. Örnek, koşullu sevgi “Başarılı olursan sevilirsin” Karşılaştırılma, kıyaslama “Ablan gibi ol, kardeşin daha iyi” Görünmezlik, ihtiyaçların fark edilmemesi, duygularının küçümsenmesi. Aşırı eleştiri, utandırma “Sen zaten sakarsın, sen yapamazsın” Aşırı sorumluluk, çocukken “evin büyüğü” olmak.
Bir çocuk “yeterli değilim” hissini birkaç kez yaşadığında, bunu bir duygu olarak değil kimlik bilgisi olarak kaydeder “Demek ki ben yetersiz biriyim” Bu cümle büyür, büyür… yetişkin hayatın görünmeyen senaryosu olur.
Rezonans Neden Burada Tıkanıyor?
Rezonans, kişinin baskın iç titreşimiyle uyumlu deneyimleri çağırır derken; aslında psikolojik açıdan şunu da söylemiş olur: Zihin, inandığı şeyi doğrulayan kanıtlar arar. Değer kodu düşük olan biri, bir övgü aldığında “Söylemek için söyledi” diye küçümser bir eleştiri alır. “İşte gördün mü, ben zaten…” diye büyütür. Yeterlilik kodu düşük olan biri bir işe başladığında mükemmel yapamayınca bırakır. Harekete geçer hata yapınca utanç duyar ve geri çekilir. Bu yüzden sadece “Ben değerliyim” demek, içteki programı tek başına susturmaz. Çünkü bilinçaltı program kanıt ister ve çoğu zaman da eski kanıtları tutar.
Kilit Soru: “Ben Değerli Olmayı Hak Etmek Zorunda Mıyım?”
Değer kodunun kalbinde genellikle şu gizli inanç vardır “Değerli olmak için bir şey başarmalıyım” Bu inanç, kişiyi iki uçta yaşatır, ya aşırı çaba (tükenene kadar) ya da kaçınma (hiç başlamama). Oysa sağlıklı öz-değer şunu söyler, “Ben var olduğum için değerliyim. Başarı sadece bir sonuçtur” Yeterlilik tarafında ise gizli inanç çoğu zaman şudur “Yeterli olmak için hata yapmamalıyım.” Bu da kişiyi mükemmeliyetçiliğe ve ertelemeye iter. Çünkü hata, “öğrenme” değil “kimliğin kanıtı” gibi algılanır.
Dönüşüm İçin 3 Basit Ama Derin Adım
Bu yazı dizisi pratik olsun istiyorum. O yüzden buraya üç basamak ekliyorum.
-
Kodun cümlesini yakala: Kendine şunu sor “Bir şey ters gittiğinde içimde hangi cümle yükseliyor?” Örnek: “Ben zaten yeteneksizim”, “Kimse beni gerçekten seçmez.”
-
Kodu doğuran duyguyu bul: Bu cümleyi söyleyince hangi duygu geliyor? Utanç mı?, suçluluk mu?, korku mu?, yalnızlık mı?
-
Yeni kayıt alanı oluştur: Rezonansın işlediği yer burası. Her gün küçük bir davranışla bilinçaltına şunu öğret “Ben yapabiliyorum” Küçük bir hedef koy, tamamla, kaydet. Bilinçaltı “tamamlanan işi” sever. Tamamlanma, yeterlilik kodunu büyütür.
Sonuç
Değer ve Yeterlilik kodları, kişinin hayatını “fark ettirmeden” yönetir. İlişkilerde kimden hoşlandığını, neye cesaret ettiğini, parayla bağını, sahnede kendini nasıl taşıdığını, hatta iyi gelen şeyleri bile ne kadar kabul ettiğini etkiler.
Rezonans pratikleri, ancak bilinçaltındaki değer ve yeterlilik kodlarını gözeterek yapıldığında kalıcı olur. Çünkü asıl titreşim, cümlelerden değil; cümlelerin altındaki inanç ve duygudan yükselir.
