Pek çok kişi tarafından ilk defa duyulan fakat psikoloji literatüründe geçen bir kavram olan psikolojik otopsi, aslında özellikle şüpheli, ani ya da açıklanamayan ölümlerde, bireyin ölümünden önceki psikolojik durumunu, davranış örüntülerini ve yaşam koşullarını geriye dönük olarak incelemeyi amaçlayan sistematik bir değerlendirme yöntemidir. En sık intihar, kuşkulu ölüm ve kazayla ölüm–intihar ayrımı gereken durumlarda kullanılır. Klasik (adli) otopsi bedene odaklanırken, psikolojik otopsi zihne, davranışa ve bağlama odaklanır. Bu nedenle psikoloji, psikiyatri, adli tıp ve kriminolojinin kesişiminde yer alır.
-
Bu bağlamda intihar davranışının nedenleri 2 yöntemle araştırılır: Epidemiyolojik yöntem ve psikolojik otopsi. Kişinin ölmeden önceki zihinsel durumuyla ilgili inceleme yapılır. Ölümün nedeni konusunda kuşku ve belirsizlik ya da intihar şüphesi olduğunda başvurulur. Bu incelemelerdeki bilgi sağlayıcılar, ölen kişinin aile bireyleri, sağlık kayıtları (psikiyatrik öykü, ilaçlar), Günlükler, notlar, mektuplar, dijital izler (mesajlar, sosyal medya, arama geçmişi), intihar girişimleri, olay yeri bilgileri (adli otopsiyle birlikte), yakın arkadaşlar ve iş arkadaşlarıdır.
Psikolojik otopsi kavramı ilk kez 1950’li yıllarda ABD’de, Edwin Shneidman ve Norman Farberow tarafından geliştirilmiştir. Buradaki amaç, ölümün intihar olup olmadığına karar verirken sadece fiziksel delillere değil, psikolojik kanıtlara da dayanmaktı. Başlangıçta klinik bir yöntem olarak geliştirilmiş, zamanla: Adli soruşturmalarda, sigorta davalarında, askeri ölümlerde, kurumsal sorumluluk incelemelerinde kullanılmaya başlanmıştır.
Psikolojik Otopsinin Yanıt Aradığı Sorular
Psikolojik otopsi şu sorulara yanıt arar:
-
Ölüm intihar, kaza yoksa cinayet mi?
-
Bireyin ölüm öncesi ruhsal durumu nasıldı?
-
İntihar düşüncesi veya planı var mıydı?
-
Stresörler, kayıplar, psikiyatrik hastalıklar mevcut mu?
-
Ölüm davranışı bireyin önceki kişilik ve yaşam örüntüsüyle uyumlu mu?
Buradaki önemli nokta psikolojik otopsi, kesin teşhis koymaz, olasılık temelli değerlendirme yapar. İncelenen risk faktörleri aslında geriye dönük inceleme yapar. Bu şekilde çoklu kaynak yaklaşımı kullanılarak aslında tek bir anlatıya bağlı değerlendirme yapmaya bağımlılık da azaltılmış olur. Bu görüşmelerde dikkat edilen önemli noktalardan biri de yas sürecini etkileyebileceğinden etik hassasiyet gerektirmesidir.
Psikolojik Otopsi ve Adli Otopsi Arasındaki İlişki
Psikolojik otopsi, adli otopsinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Fakat tüm bu süreçler bazı etik sıkıntıları beraberinde getirmektedir:
-
Geriye dönük yanlılık (recall bias)
-
Yakınların duygusal yükü
-
Eksik veya çelişkili bilgiler
-
Araştırmacının yorum etkisi
-
Mahremiyet
-
Ailenin suçluluk hisleri
-
Travmanın yeniden canlanması
Bu nedenle psikolojik otopsi yüksek standartlı etik protokollerle yürütülmektedir. Psikolojik otopsi, ölen bireyi yargılamak ya da etiketlemek için değil; ölüm davranışını anlamlandırmak, adaleti desteklemek ve benzer ölümleri önleyebilmek için kullanılır. Yani aslında bir tanı aracı değil, bir anlama çabasıdır. Ve gün gelir, beden sustuğunda, geride kalanlar konuşur. Psikolojik otopsi de bu parçalı anlatılardan anlamlı bir bütün kurmaya çalışır.
Kaynakça
Hawton, K., Williams, K., & The British Psychological Society. (2001). The psychological autopsy approach. British Journal of Psychiatry, 178(4), 354–358. https://doi.org/10.1192/bjp.178.4.354
Kanchan, T., & Menezes, R. G. (2008). Psychological autopsy: A review of its relevance and applications. Journal of Forensic and Legal Medicine, 15(7), 383–387. https://doi.org/10.1016/j.jflm.2008.02.006
Karataş, K. S., Şahin, M. F., & Sevinç, S. (2016). Tamamlanmış intiharlarda psikolojik otopsi yöntemi ile intihar belirleyici faktörlerinin araştırılması [Yüksek lisans tezi]. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Açık Arşiv. https://hdl.handle.net/11436/4797
Kalkan Oğuzhanoğlu, N., Toker Uğurlu, T., Acar, K., & Atesci, F. (2018). Türkiye Batı Anadolu’daki tamamlanmış intiharların psikolojik ve sosyal görünümü: Bir vaka kontrol psikolojik otopsi çalışması. Dusunen Adam Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 31(4), 331–339.
Beskow, J., Runeson, B., & Åsgård, U. (1990). Psychological autopsies: Methods and ethics. Suicide and Life-Threatening Behavior, 20(4), 307–320. https://doi.org/10.1111/j.1943-278X.1990.tb00232.x
