Güncel ve geçmiş olayları incelediğimizde gerçekten her davranış sorunu bir suç yaratır mı ya da her suç psikolojiksel bir davranışla mı bağlantılıdır?
Bu, popüler kültürün yarattığı bir algı mıdır? Gerçekle ne kadar ilişkilidir?
Psikopati; kitaplarda, dizi ve filmlerde suçlunun büyük bir zevk alarak suçu işlediğini ve fazlasıyla acımasız olduğunu vurgular. Ancak kriminoloji ve psikoloji literatürü, bu durumun çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Gerçekte, her suçlu psikopat olmadığı gibi, her psikopat da suçlu değildir.
Psikopati Gerçekte Nedir?
Psikopati, doğrudan bir tanıdan ziyade, bir dizi kişilik özelliğini ve davranışı tanımlayan bir kavramdır. Herkeste ortak özellikte olmamakla birlikte genelde; yüzeysel bir çekicilik, empati yoksunluğu, suçluluk veya pişmanlık duymama, manipülatif doğa, yüksek özgüven (büyüklük hezeyanı) ve dürtüsellik görülür. Psikopatların zihni bilgiyi, özellikle de duygusal bilgiyi, tipik insanlardan farklı işler. Beynin korku ve empati merkezlerinden olan amigdala, psikopatlarda genellikle daha az aktiftir. Bu nedenle başkalarının acı çektiğini gösteren ipuçlarını algılamakta veya bunlara duygusal tepki vermekte zorlanırlar. Karar verme süreçlerinde riskleri görmezden gelme ve yalnızca ödüle odaklanma eğilimleri çok yüksektir. Bu bilişsel körlük, onları kuralları yıkmaya daha yatkın hale getirir. Riskler onlar için çoğu zaman yaşadıklarını hissettiren çekici eylemlerdir.
Çoğu insanın işlediği suçlar öfke, kıskançlık veya anlık bir duygu patlamasıyla (tepkisel) gerçekleşirken; psikopatların işlediği suçlar genellikle soğukkanlı, planlı ve belirli bir amaca (para, güç, intikam) ulaşmak için bir araç niteliğindedir. Hatta spesifik bir örnek olarak Şizofreni tanısı olan bireyler çoğu zaman suç işlediklerinin farkına varamaz; çünkü hezeyan içindedir ve gerçeklik algısı bozulmuştur. Birinin ona zarar vereceğini ya da böyle bir emir aldığını düşünür ve suç işler. Ancak suç eylemi işlendikten sonra kişi bilincini tekrar kazandığında kendisini ihbar edebilir ve teslim olabilir.
Her Psikolojik Sorun Suçla İlişkilendirilebilir mi?
Her psikolojik sorun suça ilişkilendirilemez. Yasalar gereği suç işlemiş kişi belirli psikolojik test ve kontrolden geçtikten sonra cezai eylem sorumluluğu var mı buna bakılır. Peki cezai sorumluluğunu almaması için bireyde hangi durumların farklı olması gerekir?
Akıl sağlığı yerinde mi, bir psikolojik tanısı veya tedavisi geçmişi var mı, suçu işlerken bilinci yerinde miydi? gibi sorular başlıca üzerinde durulması gereken konulardır. Yoksunluk, madde bağımlılığı, göç, zorbalık, hiperaktivite ve DEHB gibi durumlar risk artırıcı temel faktörlerdir.
Kişilik Bozuklukları ve Suç İlişkisi
Antisosyal Kişilik Bozukluğu
Suçla en doğrudan ve en güçlü bağı olan tanıdır. Hak ihlali, yüksek dürtüsellik, otoriteye düşük tolerans, empati yeteneğinden yoksunluk, yaptığı eylemlerden pişmanlık duymama, sık yalan söyleme ve manipülasyon bu kişilerde yoğunlukta görülür.
Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu
Planlı suçlardan ziyade anlık, “tutku suçları” veya madde bağımlılığı ile ilişkili suçlarla karşımıza çıkar. Aşırı dürtüsellik, şiddetli öfke patlamaları ve duygularını düzenleyememe (regülasyon güçlüğü), düşünce tutarsızlığı görülür.
Kriz anlarında kendi duygusal fırtınaları o kadar şiddetlidir ki mantıklı düşünme ve empati kurma yetileri geçici olarak devre dışı kalır. Terk edilme korkusu tetiklendiğinde sonuçlarını düşünmeden şiddete veya yasa dışı davranışlara başvurabilirler. Kriz geçtikten sonra ise yaptıkları yıkıcı eylem nedeniyle derin bir suçluluk ve utanç hissederler.
Psikopati
Empati nörolojik düzeyde düşüktür. Başkalarının ne hissettiğini “bilişsel” olarak anlayabilirler (bunu manipülasyon için kullanırlar), ancak “duygusal” olarak o acıyı hissedemezler. İşlenen bir suçtan sonra pişmanlık hissetmezler; sadece yakalandıkları için öfke veya rahatsızlık duyarlar.
Narsisizm
Empati düzeyleri körelmiştir; çünkü odak sürekli kendi üzerlerindedir. Kendi ihtiyaçları ve acıları o kadar büyüktür ki başkasının ne hissettiğini önemsemezler. İşledikleri bir suçun ardından hissettikleri pişmanlık, kurban için değil, kendi zedelenen itibarları veya karşılaşacakları zorluklar içindir.
Cezai Sorumluluk ve Gerçeği Değerlendirme Yetisi
Antisosyal, narsisistik veya borderline bireylerin gerçeği değerlendirme yetileri bozulmamıştır. Bir antisocial birey, birini dolandırırken veya zarar verirken bunun kanunlara aykırı olduğunu bilir ve farkındalıkla hareket eder. Sadece bu kuralları umursamaz veya sonuçlarına katlanabileceğini düşünür. Bu nedenle kişilik bozuklukları genellikle cezai sorumluluğu ortadan kaldırmaz veya hafifletici bir sebep sayılmaz. Aksine mahkemelerde, “iyileşme şanslarının düşük olması” ve “tekrar suç işleme potansiyelleri” nedeniyle çoğu zaman daha ağır yaptırımlarla karşılaşabilirler. Kleptomani, piromani, alkol-madde etkisinde olmak veya daha önce psikolojik destek almış olmak, tek başına suçlamaları ortadan kaldırmaz.
Hukuk sistemleri, bir kişinin cezai sorumluluğunun olup olmadığını belirlerken psikiyatrik tanıdan ziyade gerçeği değerlendirme yetisine ve eyleminin anlamını/sonuçlarını kavrayıp kavrayamadığına bakar. Bipolar Bozukluk veya Şizofreni gibi durumlarda kişi hezeyanlar veya halüsinasyonlar yaşayabilir. Bu durumda gerçeklik algısı bozulur ve kişi ne yaptığını tam olarak kavrayamayabilir. Bu gibi durumlarda cezai ehliyet tamamen ortadan kalkabilir veya azalabilir. Ancak bu durumlar yalnızca kişinin beyanıyla değil, detaylı klinik değerlendirmelerle belirlenir.
Sonuç
Toplum olarak suçu ve suçluyu tek boyutlu bir “kötülük” veya popüler kültürün sunduğu yüzeysel “psikopat” şablonlarıyla açıklamak her zaman daha kolaydır. Ancak gerçek çok daha karmaşıktır. Kısacası, her suçun ardında klinik bir vaka yatmadığı gibi, her psikiyatrik tanının veya kişilik bozukluğunun da yasa dışı bir eylemle sonuçlanması beklenemez. Suç durumlarında kişinin sözleri ve eylemleri, etraftan alınan bilgiler, aile veya kurum eğitimleri, kişinin çevresi gibi birçok faktör birlikte değerlendirilmelidir. Suçu işleyen kişinin kim olduğundan bağımsız olarak bu süreç bilimsel ve hukuki kriterlere göre ele alınmalıdır. Yaş çoğu zaman bir kriter olsa da davranışlar yaşla uyuşmadığında yaptırımlar uygulanmalı ve kişiler izlenmeye devam edilmelidir. Suçun kökenlerini anlamak, yalnızca doğru yaptırımı belirlemek için değil; aynı zamanda önleyici tedbirler alabilmek, aileleri eğitebilmek ve toplumsal farkındalığı artırabilmek için de elzemdir.
Çocuk suç davalarında aileye eğitimler verilmesi zorunlu kılınmalıdır ki benzer durumlar tekrar yaşandığında erken müdahale mümkün olabilsin. Sonuç olarak asıl başarı, suç işlendikten sonra adliye koridorlarında analiz etmekten ziyade, o suça zemin hazırlayan psikolojik ve çevresel faktörleri henüz bir yıkıma dönüşmeden fark edebilmektir.
