Birçok insan hayatının bir döneminde şu soruyu kendisine sorar: “Neden hep aynı tip insanlarla karşılaşıyorum?” Farklı zamanlar, farklı ortamlar ve farklı kişiler… ancak yaşanan deneyimler çoğu zaman birbirine şaşırtıcı derecede benzer görünür. İlişkiler değişir ama duygular çoğu zaman aynı kalır; hayal kırıklıkları, beklentiler ve kırılmalar sanki tekrar eden bir döngü içinde yaşanır.
Psikoloji bu durumu tesadüf olarak görmez. İnsanların kurdukları ilişkiler çoğu zaman bilinçli seçimlerden çok, geçmiş deneyimlerin ve öğrenilmiş duygusal kalıpların etkisiyle şekillenir. Başka bir ifadeyle insanlar yalnızca hoşlandıkları kişilere değil, aynı zamanda tanıdık gelen duygulara da çekilirler.
İlişki Haritaları ve Çocukluk Dönemi
İnsan ilişkilerinin temeli büyük ölçüde çocukluk döneminde atılır. Gelişim psikolojisine göre çocuk, kendisi hakkında ilk fikirlerini ve ilişkilerde nasıl davranılması gerektiğini bakım verenleriyle kurduğu ilişki üzerinden öğrenir. Bu deneyimler zamanla bireyin zihninde bir tür ilişki haritası oluşturur. Kişi büyüdüğünde farkında olmadan bu haritaya benzeyen insanlara yönelme eğilimi gösterebilir.
Örneğin çocukluk döneminde sevgi ile mesafe, ilgi ile belirsizlik ya da onay ile eleştiri iç içe yaşanmışsa, birey yetişkinlikte de benzer duygusal atmosferi tanıdık bulabilir. Bu durum bazen kişinin kendisini sürekli olarak ulaşılması zor insanlara çekilmiş halde bulmasına neden olabilir. Çünkü zihin için tanıdık olan, her zaman sağlıklı olmasa bile güvenli hissedilebilir.
Tekrarlayan İlişki Kalıpları ve Psikolojik Dinamikler
Psikolojide bu durum bazen “tekrarlayan ilişki kalıpları” olarak ele alınır. İnsan zihni geçmişte yarım kalmış duygusal deneyimleri farkında olmadan yeniden sahneye koyma eğilimi gösterebilir. Kişi, geçmişte çözülememiş bir duyguyu bu kez farklı bir ilişki içinde çözebileceğini umut eder. Ancak çoğu zaman sonuç yine benzer bir hayal kırıklığıyla sonlanabilir.
Bu döngünün bir diğer nedeni ise insanın kendisi hakkında geliştirdiği inançlardır. Eğer bir kişi erken dönem deneyimlerinde yeterince değer görmediğini hissetmişse, zamanla kendisi hakkında buna benzer bir algı geliştirebilir. Böyle bir durumda kişi bilinçli olarak istemese bile, kendisini değersiz hissettiren ilişkilere daha yatkın hale gelebilir. Çünkü zihinde oluşan bu şema yapıları, kişinin ilişki seçimlerini fark edilmeden etkileyebilir.
Farkındalık ve Değişim Süreci
Ancak bu durum değiştirilemez bir kader değildir. İnsanların ilişki seçimleri çoğu zaman farkındalık kazandıkça değişmeye başlar. Kişi kendi duygusal kalıplarını ve geçmiş deneyimlerinin bugünkü seçimlerini nasıl etkilediğini anlamaya başladığında, yeni ve daha sağlıklı ilişki biçimleri geliştirme şansı da artar.
Sonuç olarak insanların sürekli benzer ilişki deneyimleri yaşamaları çoğu zaman tesadüf değildir. İnsanlar yalnızca sevdikleri insanlara değil, aynı zamanda geçmişlerinden tanıdıkları duygulara da yönelirler. Bu nedenle bazen hayatımızda değişmesi gereken ilk şey karşımıza çıkan insanlar değil, onları seçme biçimimiz ve geliştirdiğimiz farkındalık olabilir.
Kaynakça
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.
Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle. Vienna: International Psychoanalytic Press.
