Modern dünyada rasyonelleşmenin getirdiği değişimlerle beraber bugün aşk kavramı kapitalist bir mübadele biçimine dönüşmüş durumda. Modern insan hâlâ seviyor, evleniyor, bağ kuruyor. Ancak bugün bu iletişim, Baudrillard’ın “tüketim, bir iletişim biçimidir.” bakış açısı üzerinden ilerliyor. Bu başkalaşmış anlam evreni, duyguların bile tüketime, sevginin bile performansa dönüştüğü bir dünya sunuyor bizlere. Fakat bu konu bugün hem psikolojik hem de sosyolojik perspektiften değerlendirildiğinde, bizlere kimlik sunumu, insan psikolojisi ve sahip olma dürtüsü hakkında birçok bilgi veriyor. Gelin biraz daha yakından inceleyelim.
Bir zamanlar anlam, aidiyet ve bağlılık üzerine kurulu olan evlilik, günümüzde giderek görünürlük, tüketim ve itibar etrafında dönen bir yapıya dönüştü. Evlilik, yüzyıllar boyunca kutsal bir bağ, bir aidiyet biçimiydi. İnsanlar Tanrı’nın ve geleneklerin onayladığı bir sözleşmeyi yerine getirdiğini düşünerek hem kendini hem de yaşadığı sosyal çevreyi onurlandırmış olurdu. Bugün ise modern insan bu sözleşmeyi neden imzaladığını bilmemekle beraber daha temel bir problem yaşamaktadır. Bu kriz, sadece ilişkilerde değil, varoluşun kendisinde seyrederek insanın neyi ne için yaptığını veya neye inandığını, neden bağ kurup birliktelik oluşturduğunu bilmemesini sağlamaktadır.
Evliliğin Tarihsel Dönüşümü: Kurumdan Projeye
Evlilik, tarih boyunca yalnızca iki bireyin birleşimi değil; aynı zamanda toplumsal bir sözleşmeydi. Aile, din, komşuluk, soy ve gelenek tarafından kutsanan bu kurum, bireyin toplumla bağını da temsil ederdi. İnsan psikolojisinin modern dünyaya adaptasyonu ve geçirdiği evrim sonucunda evlilik, beraberlik ya da toplumu ilgilendiren temel kararlar alınırken kimlik sunumu ve görünürlük performansı duygusal ihtiyaçların önüne geçti. Artık insanlar bir hayatı paylaşmaktan çok, bir hayat tarzını gösterme amacını öncelediler. Bu da durumun, kurumsal düzlemde bir düzen oluşturmasından çok, ilişkilerin duygusal bir projeye dönüştüğünü bizlere göstermektedir. Bu konu özelinde insanların ihtiyaçlar hiyerarşisinde önceliklerinin zaman içerisinde değişmesi, bireyin toplum içerisinde kendini konumlandırdığı yerde psikolojik değişimler ve dönüşümler yaşamasından kaynaklanmaktadır.
Kapitalizmin Soyutu Satma Gücü: Duyguların Metalaşması
Kapitalizmin en ustalıklı yanı, soyut olanı bile satılabilir hâle getirmesidir. İki insan arasında verilmiş bir sözü temsil eden bir yüzük, artık sevginin değil, sevginin garantisinin simgesidir. Ya da iş hayatından biraz çıkıp nefes almak ve daha iyi hissetmek için yapılan bir tatil, bağ güçlendiren bir deneyim paketidir. Anıları saklamak için çekilmiş bir düğün videosu, aidiyet ve gösteriş performansıdır. Böylece tüketim, yalnızca ekonomik değil, duygusal bir ifade dili hâline gelmiş olur.
Jean Baudrillard’ın deyişiyle:
“Tüketim artık ihtiyaçları karşılamaz, toplumsal anlam üretir.”
Yani biz artık bir şeyi ihtiyacımız olduğu için değil, kim olduğumuzu göstermek için satın almış oluruz. Aşk da bundan payını alıyor: Gerçek duyguların yerini romantik içerikler, hikâye paylaşımları, hediye gösterileri alıyor.
Tam da bu noktada Werner Sombart’ın Aşk, Lüks ve Kapitalizm adlı eseri, bu dönüşümün köklerini anlamak için şaşırtıcı derecede güncel kalıyor. Sombart, kapitalizmin sadece üretim ve ticaretle değil, duyguların biçimlenmesiyle doğduğunu söylerken; kadına duyulan romantik aşkın bir yücelik duygusu yarattığını, bu yüceliğinse ancak maddi hediyeler, gösterişli jestler ve zenginlik sembolleriyle ifade edilebilir hâle geldiğini özetliyor.
Böylece lüks, aşkın dili olurken erkek sevgisini kanıtlamak için üretir ve harcar; kadınsa bu armağanlar aracılığıyla değerini görünür kılar. Sombart’a göre kapitalizmin duygusal temeli tam da burada yatar: aşkın ticarileşmesi, yani duyguların maddi nesneler aracılığıyla dolaşıma girmesi. Bugün yüzüğün karatı, markanın ismi, düğün mekânının lüksü ya da sosyal medyada paylaşılan “mutluluk anları” hep o tarihsel mantığın modern biçimleridir. Kapitalist sistem, soyut sevgiyi, bağlılığı ve sadakati nesnel biçimlere büründürerek satmaktadır.
Görünürlük: Modern Kadının Yeni Güvenlik Aracı
Bu durumun sosyolojik boyutuyla birlikte psikolojik ve bireysel düzlemdeki nedenleri de oldukça önemlidir. Modern dünyada var olmak, neredeyse görünür olmakla eşanlamlı hâle gelmiştir. Kadın, tarih boyunca bastırılmış konumundan kurtulurken bu kez başka bir tuzağa yakalanmıştır: kendini göstermek, tanınmak ve onaylanmak zorunluluğu.
Altın, marka, yüzük, düğün; bunların hepsi birer görünürlük sembolüdür. Kadın bu sembollerle yalnızca statü kazanmaz; aynı zamanda “ben de varım” der. Ancak bu varoluş içsel değil, temsile dayalı olduğu için kalıcı bir doyum sağlamaz. Her şeyin görülmek için yapıldığı bir çağda, kimse gerçekten görülmez.
Maddiyat = Güvence
Kadınların evlilik sürecinde mala, altına, marka ve lükse bu kadar bağlanmasının ardında sadece tüketim arzusu yoktur. Bu tutumun derininde tarihsel ve psikolojik bir ihtiyaç yatar: güvenlik. Kadın, yüzyıllar boyunca ekonomik sistemin dışında tutulmuştur. Bugün ekonomik olarak daha görünür olsa da bilinçdışında bu tarihsel miras hâlâ yaşamaktadır. Bu yüzden somut şeyler – altın, hediyeler, yüzük – duygusal anlamda birer güvenlik nesnesine dönüşür.
“Belki terk edilirim ama bu elimde kalır.”
Bu düşünce biçimi, duygusal bir rasyonelleştirmedir. Kadın özgürleştiğini sanırken, aslında geçmişin korkularını modern biçimlerde yeniden üretir.
Değer Görmek ile Değerli Olmak Arasındaki Uçurum
Toplum kadına “kendin ol” der, ama aynı zamanda “görül, beğenil, takdir edil” baskısı uygular. Böylece değer görmek, değerli olmakla karıştırılır. Sevgi, emek ya da derin bağlar yerine hediye büyüklüğü üzerinden okunur.
Bu, kapitalizmin en duygusal tuzağıdır:
“Sen buna değersin.”
Bu cümle bir reklam sloganı değil, bir kimlik vaadidir. Kadın, bu vaatle kendini pahalı olanla eşleştirir; çünkü toplum içsel değeri değil, görsel değeri ödüllendirir. Bu da modern kadının duygusal yorgunluğunun en görünmez sebeplerindendir.
Duygusal Kapitalizm: Duyguların Ekonomisi
Eva Illouz’un deyimiyle kapitalizm artık yalnızca bedenleri değil, duyguları da sömürür. Modern insan, duygularını da üretkenlik ölçütüyle yaşamaya başlamıştır. Böylece duygular bile rasyonelleşir. Oysa aşkın doğası rasyonel değildir; kendinden menkul, gereksiz, hatta zaman zaman verimsizdir. Bu yüzden modern insan âşık olduğunda bile huzursuzdur; çünkü duygusunu bile optimize etmeye çalışır.
Yeniden Anlam Arayışı: Evliliği Kurtarabilir miyiz?
Evlilik kurumunun krizi, aslında modern insanın anlam krizidir. Anlam üretimi bireyselleştikçe, evlilik de bir tür kişisel projeye dönüşmüştür. Oysa anlam bireysel olarak üretilemez; o, paylaşılan bir dünyaya aittir. Eğer evlilik yeniden anlam kazanacaksa, bu ne dinin geri dönüşüyle ne de geleneklerin taklidiyle olacaktır. Bu ancak içsel değerlerin yeniden hatırlanmasıyla mümkündür: samimiyet, emeğin kutsallığı, birlikte büyümenin zarafeti, kırılganlığın gücü.
Gerçek dönüşüm, görünür olmak yerine var olmayı seçmekle başlar. Çünkü görünürlük, başkalarının gözündeki yansımandır; varlık ise kişinin kendi gözündeki hakikatidir. Belki de modern dünyanın en cesur eylemi artık evlenmek değil, anlamla sevmektir. Sembollerle değil, özle bağ kurmaktır. Ve belki de bu çağın en büyük direnişi, bir hikâyeyi paylaşırken hikâyenin kendisini yaşamayı unutmamaktır.
“Aşk, kapitalizmin değil, insanın icadıdır. Onu kurtarmak, sistemi değil, kendimizi dönüştürmektir.”
Kaynakça
-
Baudrillard, J. (1997). Tüketim Toplumu (Çev. H. Deliceçaylı & F. Keskin). Ayrıntı Yayınları.
-
Fromm, E. (2012). Sevme Sanatı (Çev. I. Gündüz). Say Yayınları.
-
Illouz, E. (2011). Soğuk Yakınlıklar: Duygusal Kapitalizmin Şekillenmesi (Çev. Ö. Ç. Aksoy). İletişim Yayınları.
-
Sombart, W. (2016). Aşk, Lüks Ve Kapitalizm: Modern Dünyanın Savurganlığın Ruhundan Doğması Üzerine (Çev. O. Sözer). Pharmakon Kitap.
