Bir mesajın gelmesini saatlerce beklemek, karşı tarafın tek bir bakışını günlerce zihinde tekrar etmek ya da henüz tam olarak tanımadığınız birini zihninizde kusursuz bir karaktere dönüştürmek… Çoğu zaman bunları "delicesine âşık olmak" şeklinde tanımlarız. Ancak psikoloji literatürü, romantik aşkın bu yoğun ve çoğu zaman tek taraflı deneyimini farklı bir kavramla açıklar: limerence. İlk kez psikolog Dorothy Tennov tarafından ortaya atılan bu kavram, kişinin başka birine karşı geliştirdiği yoğun zihinsel meşguliyet, idealizasyon ve karşılık görme arzusuyla karakterize edilen psikolojik bir durumu ifade eder (Tennov, 1979).
İlginç olan ise, limerence kavramının psikolojiye oldukça geç girmesine rağmen, insanlığın bu deneyimi yüzyıllardır hikâyelerinde anlatıyor olmasıdır. Edebiyattan sinemaya kadar pek çok karakter, henüz bu kavrama bir isim verilmeden önce limerence'ın özelliklerini yansıtmıştır.
Limerence, sağlıklı romantik bağlanmadan farklıdır. Sağlıklı ilişkiler zamanla karşılıklı güven, gerçekçi değerlendirme ve duygusal yakınlık üzerine inşa edilirken; limerence çoğu zaman belirsizlikten beslenir. Kişi sevdiği insanı olduğundan daha kusursuz görür, onun hakkında istemsiz düşünceler geliştirir ve ruh hâlini büyük ölçüde karşı taraftan gelecek en küçük sinyallere göre düzenlemeye başlar (Tennov, 1979). Araştırmalar, romantik çekim sırasında ödül sistemiyle ilişkili dopaminerjik bölgelerin aktifleştiğini ve özellikle belirsizliğin bu sistemi daha da güçlendirebildiğini göstermektedir (Fisher ve ark., 2005).
Psikoloji bu deneyimi ancak 1979 yılında isimlendirmiş olsa da, edebiyat limerence'ı yüzyıllardır anlatmaktadır. Bunun en bilinen örneklerinden biri William Shakespeare'in Romeo ve Juliet eseridir. Romeo ve Juliet birbirlerini neredeyse hiç tanımamalarına rağmen kısa sürede hayatlarını birbirlerine adarlar. Buradaki yoğun duygu, uzun süreli bir ilişkinin ürünü olmaktan çok, idealizasyon ve karşılıklı romantik beklentiler üzerine kuruludur. Elbette bu durum karakterlerin yalnızca limerence yaşadığı anlamına gelmez; ancak ilişkinin başlangıcındaki yoğun zihinsel meşguliyet, limerence'ın temel özellikleriyle dikkat çekici biçimde örtüşmektedir.
Benzer bir örnek F. Scott Fitzgerald'ın Muhteşem Gatsby romanında karşımıza çıkar. Jay Gatsby yıllar boyunca Daisy'yi zihninde kusursuzlaştırır; gerçekte kim olduğundan çok, temsil ettiği hayale âşık olur. Daisy değişmiş olsa bile Gatsby'nin zihnindeki ideal imge değişmez. Bu durum, limerence'ın en belirgin yönlerinden biri olan "kişiyi değil, kişi hakkındaki zihinsel temsili sevmek" olgusunu başarılı biçimde yansıtır.
Johann Wolfgang von Goethe'nin Genç Werther'in Acıları da benzer şekilde yoğun romantik saplantıyı merkeze alır. Werther'in düşünce dünyası neredeyse tamamen Lotte etrafında şekillenir. Günlük yaşamı, mutluluğu ve benlik algısı tek bir kişinin varlığına bağlanır. Modern psikoloji açısından bakıldığında bu örnek, karşılıksız romantik idealizasyonun bireyin işlevselliğini nasıl etkileyebileceğine dair güçlü bir edebi tasvir sunmaktadır.
Limerence yalnızca klasik edebiyatla sınırlı değildir. Günümüz dizileri ve filmleri de bu psikolojik örüntüyü sıkça işlemektedir. Netflix'in You dizisindeki Joe Goldberg bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Joe davranışlarını sürekli "aşk" olarak tanımlasa da, ilişkileri büyük ölçüde idealizasyon, takıntılı düşünceler ve karşı tarafı kendi zihnindeki role uydurma çabası üzerine kuruludur. Bununla birlikte Joe yalnızca limerence yaşayan bir karakter değildir; davranışları aynı zamanda takip etme, kontrol etme ve şiddet gibi ciddi psikopatolojik özellikler de içerir. Bu nedenle Joe Goldberg, limerence'ın tek başına değil, başka psikolojik süreçlerle birlikte nasıl ortaya çıkabileceğini gösteren karmaşık bir örnektir.
Benzer şekilde 500 Days of Summer filmi de romantik idealizasyon üzerine önemli bir bakış açısı sunar. Filmin başkahramanı Tom, Summer'ı olduğu kişi olarak görmek yerine kendi beklentileri doğrultusunda anlamlandırır. Film ilerledikçe izleyici, Tom'un sevdiği kişinin büyük ölçüde zihninde oluşturduğu versiyon olduğunu fark eder. Bu yönüyle film, limerence'ın gerçek kişiden çok kişinin zihindeki temsilini merkeze alan yapısını başarılı biçimde ortaya koymaktadır.
Peki limerence neden bu kadar güçlü hissedilir? Bunun önemli nedenlerinden biri belirsizliktir. Nörobilim araştırmaları, ödüllerin her zaman aynı şekilde gelmemesinin dopamin salınımını artırabildiğini göstermektedir (Schultz, 1997). Başka bir deyişle, zaman zaman ilgi görmek ancak bunun ne zaman gerçekleşeceğini bilememek, beynin ödül sistemini sürekli aktif tutabilir. Bu nedenle karışık sinyaller, net bir reddedilmekten bile daha yoğun zihinsel meşguliyete yol açabilir. Limerence yaşayan bireylerin sık sık mesaj beklemesi, sosyal medya etkileşimlerini tekrar tekrar kontrol etmesi veya küçük davranışlara büyük anlamlar yüklemesi de bu mekanizmayla ilişkilendirilmektedir.
Belki de limerence'ın yüzyıllardır anlatılmasının nedeni tam olarak budur. İnsan zihni çoğu zaman eksik bilgileri hayal gücüyle tamamlar; belirsizlik ise bu hayalleri daha da güçlendirir. Psikoloji bu deneyime ancak yakın geçmişte bir isim vermiş olsa da, Shakespeare'den Fitzgerald'a, Goethe'den günümüz dizilerine kadar sayısız anlatı, insanların bazen gerçek bir kişiye değil, o kişi hakkında kurdukları hikâyeye bağlandığını göstermektedir. Belki de limerence'ın en çarpıcı yanı, aşkın kendisini değil, zihnin aşk hakkında yazdığı senaryoyu görünür kılmasıdır.
Kaynakça
- Fisher, H. E., Aron, A., & Brown, L. L. (2005). Romantic love: An fMRI study of a neural mechanism for mate choice.
- Schultz, W. (1997). Dopamine neurons and their role in reward mechanisms.
- Tennov, D. (1979). Love and Limerence: The Experience of Being in Love.
