Bir an durup düşünün: Yan komşunuz üç kedisiyle karşılıklı sohbet ediyor. Sizce bu davranış normal mi, yoksa anormal mi? İlk duyduğumuzda çoğumuzun aklına “biraz tuhaf” cevabı gelir. Ama işte tam burada psikolojinin en büyük tartışmalarından birine adım atıyoruz: Normal ve anormal davranış nedir, kime göre ve hangi ölçütlere göre belirlenir?
Günlük hayatta sık sık “çok normal değil”, “biraz anormal” gibi ifadeler kullanırız. Arkadaşımızın sürekli aynı soruyu tekrar etmesi, birinin sınıfta kendi kendine gülmesi ya da otobüste karşılaştığımız alışılmadık bir davranış hemen bu etiketlerle anılır. Ama işin içine psikoloji girdiğinde mesele çok daha karmaşık hale gelir. Çünkü “normal” ve “anormal” sadece davranışın kendisiyle ilgili değil; aynı zamanda bağlam, kültür ve bireyin işlevselliğiyle de yakından ilişkilidir.
Bilimsel Çerçeve: Normal–Anormal Ölçütleri
Psikoloji literatüründe “anormal” davranışı açıklamak için tek bir ölçüt yeterli değildir. Butcher, Mineka ve Hooley’nin Abnormal Psychology (2014) kitabında aktardığına göre, bu ayrımı yaparken birden fazla kriter göz önünde bulundurulur:
-
Sıkıntı (Distress): Eğer kişi belirgin bir şekilde psikolojik acı çekiyorsa, bu durum anormalliğin işareti olabilir. Ancak dikkat etmek gerekir: Manik bir dönem yaşayan birey, kendini hayatının en iyi halinde hissedebilir. Bu durumda acı yoktur ama işlevsellik bozulmuştur.
-
Uygunsuzluk (Maladaptiveness): Davranış, kişinin günlük hayatını sürdürmesini engelliyorsa anormal sayılır. Örneğin, sürekli el yıkamak hijyen için normaldir; ama bu davranış saatlerce sürüp kişinin işine gitmesini engelliyorsa artık işlev bozucu hale gelmiştir.
-
İstatistiksel Nadirlik: Çok az kişide görülen davranışlar bazen anormal olarak kabul edilir. Fakat burada dikkatli olmak gerekir; örneğin üstün zekâlı olmak da nadirdir ama patoloji değildir.
-
Normlara Aykırılık: Toplumun genel kurallarına ters düşen davranışlar anormal etiketi alabilir. Ama bu da kültüre göre değişir. Bir toplumda olağan sayılan bir davranış, başka bir toplumda tuhaf bulunabilir.
Bütün bunlar bize gösteriyor ki “normal” ve “anormal” kavramları siyah–beyaz ayrımı gibi keskin değildir. Arada geniş bir gri alan vardır.
Kültürün Rolü: Normal Nerede Başlar, Nerede Biter?
DSM-5’in de vurguladığı gibi, kültür bu ayrımda kritik rol oynar. Aynı davranış, farklı kültürlerde bambaşka anlamlar taşıyabilir. Mesela bazı toplumlarda depresyon bedensel şikâyetlerle ifade edilir: mide ağrısı, baş dönmesi, halsizlik… Başka toplumlarda ise duygusal belirtiler öne çıkar: çökkün hissetmek, boşluk duygusu, umutsuzluk.
Ya da dini/spiritüel deneyimleri düşünelim. Bir kültürde “normal” kabul edilen ritüeller, başka bir kültürde “tuhaf” ya da “patolojik” olarak yorumlanabilir. Dolayısıyla bir davranışı değerlendirirken kültürel bağlamı görmezden gelmek, yanlış sonuçlara yol açabilir.
Öğrenci psikolog olarak derslerde en çok dikkatimi çeken şey şu: Normal, aslında toplumsal bir uzlaşma. Ve bu uzlaşma, zamanla değişiyor. Örneğin, geçmişte “anormal” kabul edilen bazı davranışlar bugün çok sıradan hale gelmiş durumda. Sosyal medya bağımlılığı, sürekli selfie çekmek veya sanal ortamda kimlikler yaratmak bundan 20 yıl önce tartışmaya açık bile değildi.
Eleştirel Perspektif: Normal Olmanın Tehlikesi
Arno Gruen, The Insanity of Normality (1992) kitabında “normal”in kendisinin de sorunlu olabileceğini söylüyor. Ona göre insanlar çoğu zaman kendi benliklerinden uzaklaşıp toplumun beklentilerine göre yaşamaya zorlanıyor. Böylece “uyumlu” görünen ama aslında yapay bir benlik ortaya çıkıyor.
Bu durum bize şunu düşündürüyor: Normal olmak her zaman sağlıklı olmak anlamına gelmeyebilir. Bazen “normal” diye dayatılan kalıplar, bireyin gerçek benliğini bastırıyor. Üniversite hayatında da sık sık buna tanık oluyoruz. Sınıfta herkes aynı şekilde konuşmaya, gülmeye, davranmaya çalışıyor. Farklı olan hemen dikkat çekiyor ve çoğu zaman “anormal” diye etiketleniyor. Oysa gerçek yaratıcılık ya da özgünlük bazen tam da bu “anormal” görünen davranışlarda gizli olabilir.
Günlük Hayattan Küçük Şahit Olabileceğimiz Durumlar
-
Sabah otobüste birinin kendi kendine konuştuğunu gördünüz. İlk tepkiniz “anormal” olabilir. Ama belki de kişi sınav sunumunu prova ediyordur.
-
Arkadaşınız sürekli sosyal medyada paylaşım yapıyor. Hemen “ilgi meraklısı” diye etiketleyebilirsiniz. Oysa bu davranış belki de yalnızlığını telafi etme çabasıdır.
-
Yan komşunuz kedisiyle konuşuyor. Çoğu kişi buna garip bakabilir. Ama belki de bu kişi için kedisiyle kurduğu ilişki, sağlıklı bir sosyal destek mekanizmasıdır.
Gördüğünüz gibi bağlamı bilmeden “normal–anormal” yargısı yapmak çok kolay ama çoğu zaman yüzeysel olur. Psikolojide asıl önemli olan, davranışı o kişinin yaşamı ve işlevselliği içinde değerlendirebilmektir.
Sonuç: Çizgiyi Kim Çekiyor?
Kaynakçaları taradığım ve topladığım bilgiler gösteriyor ki, normal–anormal ayrımı tek bir cümleyle açıklanabilecek bir şey değil. Bilimsel kriterler, kültürel bağlam ve eleştirel bakış açısı bir araya geldiğinde, bu ayrımın sabit değil, değişken bir çizgi olduğunu görüyoruz.
Öğrenci psikolog olarak çıkardığım ders şu: Belki de “normal mi, anormal mi?” diye sormak yerine, “Bu davranış hangi koşullarda ne anlama geliyor?” diye sormak daha doğru. Çünkü kimin normal olduğuna çoğu zaman biz karar veriyoruz. Ve bu karar, bizim kültürümüzden, değerlerimizden ve dünyaya bakışımızdan bağımsız değil.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Butcher, J. N., Mineka, S., & Hooley, J. M. (2014). Abnormal psychology (16th ed.). Boston, MA: Pearson.
Comer, R. J. (2018). Abnormal psychology (10th ed.). New York, NY: Worth Publishers.
Gruen, A. (1992). The insanity of normality: Realism as sickness – Toward understanding human destructiveness. New York, NY: Grove Weidenfeld.
Sue, D., Sue, D. W., Sue, S., & Sue, D. M. (2015). Understanding abnormal behavior (11th ed.). Stamford, CT: Cengage Learning.
