Zorunlu dayanıklılık, bireysel bir kişilik özelliği değil; yapısal koşullar altında gelişen bir psikolojik baş etme biçimi olabilir. “Güçlü kadın” anlatısının ardında ise çoğu zaman yardım istemeyi öğrenememiş bir dayanıklılık kültürü yatar. Toplumsal cinsiyet rolleri içinde normalleştirilen bu güç, bir erdemden ziyade kronik bir uyum stratejisine dönüşmüş olabilir.
“Ne kadar güçlüsün sen.” “Abartıyorsun.” “Kadın başına mı bunu hallettin?” “Sen yaparsın.”
Günlük hayatın içinde sıradanlaşmış bu cümleler, kadınlara yöneltilmiş çelişkili beklentilerin kısa bir özetidir. Bir yandan küçümsenen, bir yandan dayanıklılığına bel bağlanan; bir yandan güçsüz görülüp bir yandan her yükü taşıması beklenen kadınlar…
Bu ne kadar tanıdık, değil mi? Küçüklükten itibaren “güçlü ol❞ mesajıyla büyüyen birçok kadın için güç artık bir tercih değildir. Günümüzde çoğu zaman bir seçenek değil, bir hayatta kalma stratejisidir. Bu nedenle 8 Mart’ta güçlü kadınları övmekten ziyade, kadınların ve kız çocuklarının neden bu kadar güçlü olmak zorunda bırakıldıklarını psikolojik açıdan sorgulamak gerekir.
Gücün Tarihsel Normalleşmesi
Kadının güçlü olmak zorunda bırakılması yeni değildir. Tarih boyunca kadın hem üretici hem bakım verici rol üstlenmiştir. Ancak değişmeyen şey, bu rollerin “doğal” kabul edilmesi ve görünmezleştirilmesidir.
Sanayi Devrimi ile birlikte kadın kamusal alana daha fazla katılmış, ancak ev içi sorumlulukları azalmamıştır. Böylece çifte rol yükü ortaya çıkmıştır: Hem çalışan hem bakım veren. Hem üretken hem duygusal düzenleyici.
Bu noktada duygusal emek kavramı önemlidir. Kadınlardan yalnızca fiziksel değil, ilişkisel alanı da düzenlemeleri beklenir. Çatışmayı yatıştırmak, ortamın duygusal atmosferini yönetmek, bakımın sürekliliğini sağlamak… Bu görünmeyen zihinsel yük zamanla kronik bir sorumluluk hissine dönüşebilir.
Dayanıklılık mı, Zorunlu Uyum mu?
Psikolojide dayanıklılık (resilience), bireyin zorluklara rağmen uyum gösterebilme kapasitesidir ve genellikle olumlu bir özellik olarak ele alınır. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Gönüllü dayanıklılık ile zorunlu uyum aynı değildir. Kronik stres altında sürekli güçlü kalma zorunluluğu, uzun vadede psikolojik maliyet üretir. Sürekli uyum sağlamak zorunda olmak; kişinin ihtiyaçlarını bastırmasına, kırılganlığını inkâr etmesine ve yardım aramaktan kaçınmasına yol açabilir. Bu durum; Tükenmişlik, Depresif belirtiler, Anksiyete, Somatik yakınmalar ile ilişkilendirilebilir.
Mesele güçlü olmak değildir. Mesele güçlü kalmaya mecbur bırakılmaktır.
Zorunlu Gücün Kimliğe Dönüşmesi
Toplumsal beklentiler tekrarlandıkça dışsal baskı olmaktan çıkar ve içselleştirilir. Başlangıçta kadınlardan güçlü olmaları beklenir. Zamanla kadınlar güçlü olmak zorunda olduklarına inanır. Daha sonra ise güçlü olmadıkları anlardan utanırlar.
Şema kuramı bu süreci açıklamada önemli bir çerçeve sunar. Sürekli sorumluluk üstlenmesi beklenen bireylerde; Kendini feda şeması, Yüksek standartlar / aşırı sorumluluk Şeması, Kronik suçluluk eğilimi gelişebilir.
İhtiyaçlarını ertelemek ve yardım istememek bir karakter özelliği gibi görünür; oysa çoğu zaman öğrenilmiş bir baş etme örüntüsüdür. “Ben hallederim”, “Kimseye yük olmamalıyım”, “Zayıf görünmemeliyim” gibi içsel ifadeler zamanla benlik algısının bir parçası hâline gelir.
Bu noktada güç bir nitelik olmaktan çıkar; kimlik hâline gelir.
Yardım İstemek Neden Zor?
Uzun süre “her şey senin omuzunda” mesajı alan bir birey için kontrolü bırakmak kaygı yaratır. Yardım istemek yalnızca destek talep etmek değil; kırılganlığı görünür kılmaktır. Oysa zorunlu güç kültüründe kırılganlık zayıflıkla eşleştirilir.
Bu nedenle birçok kadın çözülmek yerine toparlanır. Ağlamak yerine organize eder. Destek istemek yerine dayanıklılığı sürdürür. Ancak insan psikolojisi sürekli bastırmaya sınırsız biçimde dayanıklı değildir. Zorunlu güç; duygusal donukluk, ilişkisel mesafe ve içsel tükenmişlik yaratabilir.
Asıl Çatlak
Belki de asıl tehlike güçlü olmak değildir. Güçlü olmaya mahkûm hissetmektir. Çünkü mahkûmiyet seçim içermez. Ve seçim içermeyen her rol zamanla ağırlaşır.
8 Mart’ta güçlü kadınları alkışlamak kolaydır. Zor olan şu soruyu sormaktır: Kadınlar gerçekten güçlü oldukları için mi ayakta kalıyor, yoksa düşmelerine hiç izin verilmediği için mi? Belki de mesele güç değildir. Belki mesele, güçsüz kalabilecekleri bir psikolojik güvenlik alanının hiç inşa edilmemiş olmasıdır.
Kadınların dayanıklılığı romantize edildiği sürece, zorunlu uyumun psikolojik bedeli görünmez kalacaktır.
