Felaket kaydırması ya da diğer ismiyle doomscrolling, üzücü ve moral bozucu haberleri takip ederek ve bu haberleri kaydırarak sosyal medyada çevrimiçi şekilde aşırı zaman harcama olarak tanımlanmaktadır (Güme, 2024). Felaket haberlerini kaydırma kavramı ilk olarak 2018’de bir Twitter kullanıcısı tarafından kullanılmıştır ve gazeteci Karen Ho tarafından ilgili yazının paylaşılmasıyla da popüler hale gelmiştir. Kavramın tanımlaştırılması ise 2020 yılı koronavirüs salgını döneminde olmuştur. Bu dönemde köşe yazarlığı yapan Mark Barabak, felaket kaydırması yani doomscrolling kavramını; “olumsuz haberlerle sürekli meşgul olacak biçimde aşırı düzeyde ekrana maruz kalma” olarak tanımlamıştır. Pandemi döneminde insanlar televizyon, tablet, bilgisayar, cep telefonu gibi cihazlar aracılığıyla sürekli olumsuz olan gündemi takip etmeye başlamıştır. Felaket haberlerini kaydırma kavramında, kaydırma kelimesi ise tablet ve telefon gibi cihazlarda ekranı kaydırarak yeni bir habere geçmeye atıfta bulunmaktadır (Anlı, 2023).
Pandemi Dönemi ve Değişen Medya Alışkanlıkları
Covid-19 pandemisi, hem bireylerin fiziksel ve mental sağlıklarını hem de günlük yaşam alışkanlıklarını değiştirmiştir. Felaket kaydırması, sosyal medya kullanıcılarının; krizler, felaketler ve trajedilerle ilgili haberlere aşırı ilgi gösterdikleri belirgin bir medya alışkanlığı olarak görülmektedir (Güme, 2024). 2020 yılında başlayan pandemi dönemi, medyanın takibi ve haber okuma alışkanlıkları üzerinde değişim yaratan bir dönem olmuştur. Bu dönem için yapılan bir araştırmada, sosyal medya aracılığı ile haber takip etme oranının %47 oranında artış gösterdiği bulunmuştur. Bu oran, alışkanlıkların değişimi yönünde ciddi bir orandır. İnsanlar, ortaya çıkan kontrol edilemez pandemi durumuna açıklama getirme ve bilgi boşluğunu doldurabilmek adına daha çok haber takip etme davranışı sergilemiş ve olumlu bilgiler bulup korku, endişe ve anksiyetelerinin üstesinden gelmek istemiştir. Bu durum felaket haberlerini kaydırma davranışının ortaya çıkıp devam etmesine sebep olmuştur. Bu haberlere sık ve uzun süre maruz kalmanın sonucunda; yoğun bir belirsizlik, üzüntü, korku, kaygı gibi duyguların artması, etkinliklere ilginin azalması, uykuya dalmada zorluk ve uyku kalitesinin düşmesi, günlük işleri halletmede motivasyon eksikliği gibi durumlar görülmektedir (Anlı, 2023). Bu tip haberlere çok fazla maruz kalmanın, zihinsel refahı azalttığı bulunmuştur (Çiftçi vd., 2024).
Siyasi Gündem ve Kısır Döngü
Doomscrolling sadece pandemi gibi durumlarda ve doğal afetlerde değil siyasi gündemlerde de kendini göstermektedir. Siyasi konularla ilgili bilgi edinme davranışını konu edinen çalışmaların sonucu; siyaset konusunda anksiyeteye sahip olmanın, kişileri daha çok bilgi sahip olmaya ittiğini ve bunun da siyaset konusunda daha da fazla anksiyeteye sahip olmak ile sonuçlandığını ve nihayet bu durumun bir kısır döngü halinde devam ettiğini vurgulamaktadır (Anlı, 2023).
Felaket Haberlerini Kaydırma Ölçeği ve Yerelleşme
Ülkemizde de felaket haberlerini kaydırma eğilimini ve davranışlarını belirlemek ve etkilerini görebilmek adına kullanılmak üzere Felaket Haberlerini Kaydırma Ölçeği (Doomscrolling Scale) Türkiye geçerlik ve güvenilirlik çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu sayede kullanılan ölçek Türk kültürüne göre uyarlanarak ülkemizde de uygun sonuçlar elde etmeye yönelik olarak uyarlanmıştır. Kavramın yabancı kullanımı doomscrolling yerine Türkçe karşılığı olarak “felaket kaydırması” tanımı ölçekte yer almıştır (Anlı, 2023).
Anksiyete Belirtileri ve Haber Sunum Biçimi
Felaket kaydırması tanımı çok yeni ortaya çıkmış ve ülkemizde kullanımı da çok yeni olan bir kavramdır. Üzerine yapılan çalışmalar halen devam etmektedir ancak en genel haliyle yapılan çalışmalarda ortak sonuç olan durum; felaket kaydırması davranışı arttıkça kişilerde anksiyete belirtilerinin de arttığıdır. Yapılan çalışmaların çoğu, olumsuz haber oranının çok yüksek olduğu pandemi dönemine aittir. Özellikle bu dönemdeki haberlerin sunuluş biçimi, spikerin jest ve mimikleri, kullanılan dil gibi özelliklerin haberlerin oluşturduğu stres ve kaygı yüküne etki ettiği bulunmuştur. “Elimiz kolumuz bağlı olarak kaçınılmaz sonu bekliyoruz.” gibi çaresiz hissettiren haber başlıklarının kişiler üzerinde daha fazla stres yükü oluşturduğu ve kişileri daha çok etki altına aldığı görülmüştür (Anlı, 2023).
Bireysel Farkındalık ve Korunma Yöntemleri
Stres yaratan durumlar sonucunda, ruh sağlığı olumsuz etkilendiğinde; bireylerin yaşadıkları krizi bilmeleri ve araştırmaları gerekebilir. Ancak burada bilmenin ve araştırmanın kaynağı ile dozu çok önemlidir. Kişinin kendi mental kapasitesini tanıması ve buna göre bir sürede olumsuz haberlere maruz kalması önemlidir. Ayrıca olay ile ilgili takip edilen kaynağın ne derece güvenilir olduğunun bilinmesi de önem arz etmektedir (Güme, 2024). İnsan doğası gereği bireylerin olumlu haberlerden çok olumsuz haberlere daha fazla odaklanması başka bir deyişle olumsuzluk yanlılığı, bireyleri olumsuz duygulara itmekte ve hayatını derinden etkilemektedir (Çiftçi vd., 2024). Psikolojik sıkıntılar yaşıyor olmak, sosyoekonomik düzeyin düşük olması, genç yaşta olmak, kişilik bozukluklarına sahip olmak gibi özellikler felaket kaydırması sonucunda daha fazla etkilenme ile ilişkili bulunmuştur. Bu özelliklere sahip olan ve kendinin bu durumunun bilincinde olan kişilerin maruz kaldıkları haber kaynaklarına ve süresine daha çok dikkat etmesi önerilmektedir (Güme, 2024).
KAYNAKÇA
Anlı, G. (2023). Felaket haberlerini kaydırma ölçeği Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(1), 301-316. Çiftçi, G. E., Tüfekçi, İ., ve Demir, Y. (2024). Doomscrolling ile iş akış deneyimi ilişkisinde yaşam doyumunun aracı rolü. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 20(4), 953-977. Güme, S. (2024). Felaket kaydırması: Bir gözden geçirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 16(4), 595-603.
