Küresel iklim değişikliği, günümüzde yalnızca çevresel bir sorun olarak değil; insan psikolojisini, toplumsal yapıları ve ekosistemlerin işleyişini derinden etkileyen çok boyutlu bir kriz olarak ele alınmaktadır. Artan sıcaklıklar, aşırı hava olayları, ekosistem bozulmaları ve biyoçeşitlilik kaybı, hem insanların ruhsal iyilik hâlini hem de hayvanların davranışsal ve fizyolojik uyum süreçlerini zorlamaktadır. Bu çalışma, küresel iklim değişikliğinin insan psikolojisi üzerindeki etkilerini özellikle eko-anksiyete kavramı üzerinden ele almakta; aynı zamanda hayvan davranışlarında gözlenen değişimleri literatür temelli örneklerle inceleyerek bütüncül bir perspektif sunmayı amaçlamaktadır.
İklim Değişikliği ve Küresel Isınmanın Tanımı
İklim, Dünya Meteoroloji Örgütü’ne göre bir bölgedeki sıcaklık, yağış, nem ve benzeri atmosferik değişkenlerin en az otuz yıllık ortalamalarıyla tanımlanmaktadır (Barrie, 2005; Thorpe, 2005). Küresel iklim değişikliği ise bu uzun dönemli ortalamalarda doğal süreçler ya da insan faaliyetleri sonucunda meydana gelen anlamlı değişimleri ifade eder (UNFCCC, 1992). Bu değişimin en önemli alt başlığı olan küresel ısınma, Sanayi Devrimi’nden itibaren fosil yakıt kullanımı, sanayileşme, kentleşme, tarım ve ormansızlaşma gibi insan kaynaklı faaliyetler sonucunda atmosfere salınan sera gazlarının artmasıyla doğrudan ilişkilidir (Türkeş, 2001; Pachauri vd., 2014).
İnsan Psikolojisi Üzerindeki Etkiler ve Eko-Anksiyete
Küresel iklim değişikliğinin etkileri yalnızca doğa ve ekosistemlerle sınırlı kalmamaktadır. Artan sıcaklıklar, su kıtlığı, gıda güvensizliği, hava kirliliği ve zorunlu göç gibi sonuçlar, insan sağlığı üzerinde hem fizyolojik hem de psikolojik düzeyde olumsuz etkiler yaratmaktadır (IPCC, 2022). Bu bağlamda bireylerde stres, travma, depresyon ve anksiyete bozukluklarının görülme sıklığında artış gözlemlenmektedir (Clayton vd., 2014; Doherty, 2015). Özellikle iklim değişikliğine yönelik farkındalığı yüksek bireylerde ortaya çıkan eko-anksiyete, gelecekte yaşanabilecek çevresel yıkımlara dair sürekli ve yoğun bir kaygı durumu olarak tanımlanmaktadır (Albrecht, 2011; Pihkala, 2020).
Eko-anksiyete literatürde farklı kavramlarla da ifade edilmektedir. Clayton vd. (2017) bu durumu “çevresel felaketin kronik korkusu” olarak tanımlarken; Searle ve Gow (2010) “iklim değişikliği sıkıntısı” kavramını kullanmaktadır. Pihkala (2018; 2020) ise çevresel kaygı ve iklim kaygısı kavramlarıyla eko-anksiyeteyi açıklamaktadır. Bu kaygı hali, bireylerde kontrol kaybı hissi, umutsuzluk, motivasyon azalması ve çevresel uyaranlara karşı aşırı duyarlılık gibi belirtilerle kendini göstermektedir.
Türkiye’deki Akademik Çalışmalar ve Bulgular
Türkiye’de yapılan güncel çalışmalar da bu bulguları destekler niteliktedir. Semenderoğlu, Sanlı ve Arslan (2024) ile Dikici vd. (2025), üniversite öğrencilerinde iklim değişikliği farkındalığı arttıkça kaygı düzeylerinin de yükseldiğini göstermiştir. Buna karşılık Atalay (2025), lise öğrencileri üzerinde yaptığı çalışmada farkındalık ile anksiyete arasında anlamlı bir ilişki bulmamıştır. Bu farklı sonuçlar, eko-anksiyetenin yalnızca bilgi düzeyiyle açıklanamayacağını; bireyin kişilik özellikleri, sosyodemografik yapısı ve çevresel deneyimlerinin de belirleyici olduğunu düşündürmektedir.
İklim değişikliğinin psikolojik etkileri arasında solastalji kavramı da önemli bir yer tutmaktadır. Albrecht (2005) tarafından tanımlanan solastalji, bireyin yaşadığı ve aidiyet kurduğu çevrenin tehdit altında olduğunu fark etmesiyle ortaya çıkan psikolojik huzursuzluk ve yabancılaşma hissini ifade eder. Bu kavram, eko-anksiyetenin mekânsal ve duygusal boyutunu açıklaması açısından dikkat çekicidir.
Hayvan Davranışlarında Gözlenen Değişimler
Küresel iklim değişikliği yalnızca insanları değil, hayvanları da derinden etkilemektedir. Artan sıcaklıklar ve değişen çevresel koşullar, hayvanların enerji dengelerini, üreme süreçlerini, beslenme davranışlarını ve habitat seçimlerini doğrudan etkilemektedir (Brivio vd., 2019; Van Beest vd., 2012). Özellikle büyük memelilerde sıcaklık stresi, hareketliliğin azalmasına ve gölgelik alanlara yönelmeye neden olmaktadır (Clarke & Rothery, 2008). Jennewein vd. (2020), mus geyikleri üzerinde yaptıkları çalışmada, sıcaklık arttıkça hayvanların yoğun bitki örtüsüne sahip gölgelik alanları tercih ettiğini ve sıcak saatlerde hareketlerini azalttığını ortaya koymuştur. Benzer şekilde Rabaiotti ve Woodroffe (2019), Afrika yabani köpeklerinde aşırı sıcaklıkların gündüz aktivitelerini azalttığını, gece aktivitelerini ise artırdığını bildirmiştir. Ancak bu davranışsal uyumlar, özellikle yavru bakımı ve avlanma gibi kritik dönemlerde türlerin hayatta kalma başarısını olumsuz yönde etkileyebilmektedir.
Sonuç
Sonuç olarak küresel iklim değişikliği, hem insan psikolojisi hem de hayvan davranışları üzerinde çok boyutlu ve derin etkiler yaratmaktadır. İnsanlarda bu etki çoğunlukla eko-anksiyete, stres ve psikolojik kırılganlık şeklinde ortaya çıkarken; hayvanlarda davranışsal uyum zorunluluğu, enerji kaybı ve habitat değişimi olarak gözlemlenmektedir. Bu nedenle iklim değişikliği, yalnızca çevresel değil; aynı zamanda psikolojik, toplumsal ve ekolojik bir halk sağlığı sorunu olarak ele alınmalı ve çözüm stratejileri bu bütüncül yapı dikkate alınarak geliştirilmelidir.
Kaynakça
Albrecht, G. (2005). Solastalgia: A new concept in health and identity. Philosophy Activism Nature, 3, 41–55.
Albrecht, G. (2011). Chronic environmental change: Emerging psychoterratic syndromes. In I. Weissbecker (Ed.), Climate change and human well-being: Global challenges and opportunities (pp. 43–56). Springer.
Atalay, E. (2025). İklim değişikliği farkındalığı ve iklim değişikliği anksiyetesi arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 17(32), 475–495.
Barrie, P. A. (2005). Climate change: Turning up the heat. CSIRO Publishing.
Brivio, F., et al. (2019). Forecasting the response to global warming in a heat-sensitive species. Scientific Reports, 9(1), 3048.
Clarke, A., & Rothery, P. (2008). Scaling of body temperature in mammals and birds. Functional Ecology, 22(1), 58–67.
Clayton, S., et al. (2014). Beyond storms and droughts: The psychological impacts of climate change. American Psychological Association & EcoAmerica.
Clayton, S., et al. (2017). Mental health and our changing climate: Impacts, implications, and guidance. American Psychological Association & EcoAmerica.
Dikici, A., et al. (2025). Hemşirelik bölümü öğrencilerinin küresel iklim değişikliği farkındalık durumlarının anksiyete düzeyleri üzerine etkisi. Yeni Yüzyıl Journal of Medical Sciences, 6(1), 17–28.
Doherty, T. J. (2015). Mental health impacts. In B. S. Levy & J. A. Patz (Eds.), Climate change and public health (pp. 195–213). Oxford University Press.
IPCC. (2022). Climate change 2022: Mitigation of climate change. Cambridge University Press.
Jennewein, J. S., et al. (2020). Behavioral modifications by a large-northern herbivore to mitigate warming conditions. Movement Ecology, 8(1), 39.
Pachauri, R. K., et al. (2014). Climate change 2014: Synthesis report. IPCC.
Pihkala, P. (2018). Living with the wicked problem of climate change. Zygon, 53(2), 427–442.
Pihkala, P. (2020). Anxiety and the ecological crisis: An analysis of eco-anxiety and climate anxiety. Sustainability, 12(19), 7836.
Rabaiotti, D., & Woodroffe, R. (2019). Coping with climate change: Limited behavioral responses to hot weather in a tropical carnivore. Oecologia, 189(3), 587–599.
Searle, K., & Gow, K. (2010). Do concerns about climate change lead to distress? International Journal of Climate Change Strategies and Management, 2(4), 362–379.
Semenderoğlu, A., Sanlı, C., & Arslan, M. (2024). Buca Eğitim Fakültesi öğrencilerinin küresel iklim değişikliğine yönelik endişe düzeyleri. International Journal of Geography and Geography Education, 53, 39–58.
Thorpe, A. J. (2005). Climate change prediction: A challenging scientific problem. Institute of Physics.
Türkeş, M. (2001). Küresel iklimin korunması, iklim değişikliği çerçeve sözleşmesi ve Türkiye. Tesisat Mühendisliği, 61, 14–29.
UNFCCC. (1992). United Nations framework convention on climate change.
Van Beest, F. M., et al. (2012). Temperature-mediated habitat use and selection by a heat-sensitive northern ungulate. Animal Behaviour, 84(3), 723–735.
