Çocukluk; oyunun, keşfin ve güvenli bağların kurulduğu bir dönem olarak hayal edilir. Bu dönem, çocuğun dünyayı deneyimlediği, duygularını tanıdığı ve yetişkinlerin rehberliğinde kendini yapılandırdığı bir gelişim alanıdır. Oysa bazı çocuklar için çocukluk, olması gerekenden çok daha erken sona erer. Ailenin duygusal ya da işlevsel sorumluluklarını yetişkinler yerine çocukların üstlendiği bu durum, literatürde ebeveynleşme (parentification) olarak tanımlanır. Ebeveynleşme, çocuğun gelişimsel sınırlarını aşan roller üstlenmesi ve bir anlamda ailesinin bakım verenine dönüşmesiyle karakterizedir. Bu dönüşüm çoğu zaman sessizce gerçekleşir; çünkü çocuk kendisine verilen rolü doğal kabul eder, hatta kimi zaman bu sorumluluklar “olgunluk” ve “fedakarlık” olarak takdir edilir.
Duygusal Yükün Görünmezliği
Ebeveynleşme yalnızca ev işlerini yapmak ya da kardeş bakmak gibi somut görevlerden ibaret değildir. Asıl ağır yük çoğu zaman duygusal olanıdır. Ebeveynler arasındaki çatışmaları yatıştırmaya çalışan, üzgün ebeveynini teselli eden, aile içindeki duygusal dalgalanmaları düzenleyen çocuklar görünmez bir sorumluluk taşırlar. Bu çocuklar, kendi korkularını, ihtiyaçlarını ve duygusal karmaşalarını geri plana iterek aile sisteminin devamlılığını sağlamaya çalışır. Peris, Goeke-Morey ve Cummings’in (2008) çalışması, evlilik çatışmalarının yoğun olduğu ailelerde çocukların sıklıkla duygusal düzenleyici role itildiğini ve bu rolün çocukta artmış stres tepkileriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu süreçte çocuk, kendi gelişimsel ihtiyaçlarından vazgeçerek ailenin yükünü taşıyan görünmez bir aktöre dönüşür.
Kültürel Bağlam ve Türkiye Örneği
Türkiye bağlamı incelendiğinde, ebeveynleşmenin çoğu zaman doğrudan adlandırılmayan ancak kültürel ve ilişkisel dinamikler aracılığıyla zemin bulan bir olgu olduğu söylenebilir. Aile içinde “ev büyüklerinin yükünü hafifletmek”, “abla ya da abi olmak”, “fedakar evlat” gibi değerler, çocuklardan yaşlarına uygun olmayan sorumluluklar üstlenmelerinin beklenmesini olağanlaştırabilmektedir. Türkiye’de aile ilişkilerinin, maddi bağımlılıktan ziyade duygusal karşılıklı bağımlılık üzerinden şekillenmesi; çocuklardan, özellikle kız çocuklarından, aile içi duygusal destek ve düzenleme rolleri üstlenmelerinin örtük biçimde beklenmesine zemin hazırlayabilmektedir (Kağıtçıbaşı & Ataca, 2005). Bu roller çoğu zaman uyum, olgunluk ya da aileye bağlılık göstergesi olarak yorumlansa da gelişimsel açıdan değerlendirildiğinde, çocuğun kendi duygusal ihtiyaçlarını geri plana itmesine ve sınır algısının belirsizleşmesine yol açabilmektedir.
Yetişkinliğe Yansıyan İzler
Araştırmalar, ebeveynleşen çocukların yetişkinlikte yoğun kaygı, aşırı sorumluluk alma, sınır koymakta zorlanma ve ilişkilerde bakım veren rolünü otomatik olarak üstlenme eğilimi gösterdiklerini ortaya koymaktadır. Shaffer ve Egeland (2011), ebeveynleşme deneyimi olan bireylerin yetişkinlikte daha güvensiz bağlanma örüntülerine sahip olduklarını ve yakın ilişkilerde kendi ihtiyaçlarını geri planda tutmaya yatkın olduklarını belirtmektedir. Bu kişiler çoğu zaman güçlü görünmeye, sorun çıkarmamaya ve duygusal yükleri taşımaya alışkındır. Ancak bu güçlülük algısının ardında, dile getirilemeyen bir yalnızlık ve tükenmişlik hissi bulunabilir.
Ebeveynleşme her zaman yalnızca olumsuz sonuçlar üretmez. Bazı bireylerde empati, sorumluluk bilinci ve dayanıklılık gibi özelliklerin gelişmesine katkı sağlayabilir. Ancak araştırmacılar, bu kazanımların çoğu zaman ağır bir duygusal bedelin gölgesinde oluştuğunu vurgular. Chase’in (1999) “görünmez emekçiler” olarak tanımladığı ebeveynleşmiş çocuklar, yetişkin olduklarında bile bu yüksek sorumluluk algısını sürdürme eğilimindedir. Bu durum, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesini, yardım istemesini ve başkalarına bakım verme ile kendine bakım verme arasındaki dengeyi kurmasını zorlaştırır.
Terapi Süreci ve İyileşme
Bu nedenle ebeveynleşmenin terapide ele alınışı son derece kıymetlidir. Şema Terapi yaklaşımında sık karşılaşılan “kendini feda”, “yüksek standartlar” ve “duygusal yoksunluk” örüntüleri, ebeveynleşmiş bireylerde belirgin şekilde görülür. Terapi süreci, yetişkin bireyin çocuklukta üstlendiği zorunlu rollerin bugünkü yaşamını nasıl şekillendirdiğini fark etmesine olanak tanır. Kişinin kendi ihtiyaçlarına alan açması, sağlıklı sınırlar kurması ve ilişkilerde daha karşılıklılık içeren bir denge geliştirmesi, bu sürecin temel hedefleri arasındadır. Bağlanma temelli yaklaşımlar ise bireyin ilişkilerde üstlendiği düzenleyici rolün kökenlerini anlamasını ve bu rolü yeniden yapılandırmasını destekler. Bu süreç, kişinin kendi kırılganlığını ilk kez güvenli bir alanda görünür kılmasına ve çocuklukta karşılanamayan duygusal ihtiyaçlarla temas etmesine imkan tanır.
Sonuç Olarak
Ebeveynleşme, çocuğun kendi seçimi olmayan bir uyumlanma biçimidir. Çoğu zaman aileyi ayakta tutmak için gelişir; ancak çocukluk döneminin doğal ihtiyaçlarını gölgede bırakır. Bir çocuğun, kendi gelişimsel sürecinden vazgeçerek bir yetişkin gibi davranmak zorunda kalması, ruhsal gelişimde derin izler bırakır. Yine de yetişkinlikte farkındalık kazanmak, geçmişin rol yüklerini yeniden anlamlandırmak ve duygusal ihtiyaçları görünür kılmak mümkündür.
Çocukların en büyük hakkı, çocuk olabilmektir. Yetişkinler olarak bize düşen ise, görünmez sorumlulukları fark edebilmek ve çocukluğu erken biten bu neslin yükünü hafifletmek için daha duyarlı bir toplumsal farkındalık geliştirmektir.
Kaynakça
-
Chase, N. D. (1999). Burdened Children: Theory, Research, and Treatment of Parentification. Sage.
-
Kagitcibasi, C., & Ataca, B. (2005). Value of children and family change: A three‐decade portrait from Turkey. Applied psychology, 54(3), 317-337.
-
Peris, T. S., Goeke-Morey, M. C., & Cummings, E. M. (2008). Marital conflict and support seeking: The role of adolescent parentification. Journal of Family Psychology, 22(4), 633–637.
-
Shaffer, A., & Egeland, B. (2011). Intergenerational continuity in parenting: Parentification and child adjustment. Development and Psychopathology, 23, 577–589.
