Her aile, çocuk hayaline bir isim koyarak başlar: “sağlıklı olsun”. Daha hamileliğin ilk öğrenildiği anlarda bile o cümle sessizce büyür, o cümle hayalleri büyütür. Ve sonra hayat o plana hiç beklenmedik bir plan ekler: özel çocuk…
Tanı almak yalnızca tıbbi bir süreç değildir, kurulan her bir hayalin yönünü değiştirir. Her aileyi kendi iç dünyasında bambaşka bir yere taşır. Çünkü bazı anlar vardır… İnsan, özel çocuk sahibi olduğunda aynı zamanda zihninde büyüttüğü “olması gereken çocuğu” da kaybeder ve işte yas, tam da bu noktada başlar.
Özel çocuğun doğumuyla dışarıdan baktığımızda hayat aynı hayat gibi görünür, insanlar aynı insanlar gibi görünür. Odalar aynı, ev aynı, rutinler aynı ancak zihinler farklı… Yas süreci sadece bir vefat ile gelişmez bazen çocuğun sevdiği bir oyuncağının kaybı, arkadaşlıkların bitişi, sağlık sorunları, boşanma deneyimleri… Her biri bir kaybın başlangıcı, yeni bir yaşantının ilk süreçleridir. Oyuncak geri gelmeyecektir, sağlıklı yaşantı ertelenmiştir, kıymet verilen kişiler artık yaşamımıza dahil değildir. Tüm bunlar belli geride bırakışların başlangıçlarıdır. Yas süreci, insan yaşamında kayıplara verdiği tepkiler doğrultusunda gelişen bireyin varoluşa dair sancılarının yoğun olarak ortaya çıktığı doğal bir süreçtir.
Yas Sürecinin Psikolojik Evreleri ve Duygusal Dönüşüm
Yas yaşayan kişi yaklaşık beş evreden oluşan duygusal açıdan yoğun bir dönemden geçer. İlk evre şok, inkar evresi. Bu evre genellikle olumsuz duyguların yoğun bir şekilde deneyimlendiği belki de hissettirdiği çaresizlik sebebiyle süreçlerin en zor evresi. Süreci başlatan yaşantıyı kökten uca değiştiren hayatı aile için eskisi gibi olmayacağını belirleyen dönem… Genellikle bu evre sürecin seyrini belirleyen evredir çünkü bazı aileler için bu evreyi tamamlamak mümkün olmamakta, kabul etme ile ilgili süreçte ciddi zorluklar yaşanmaktadır. Kabul edememenin derin ıstırabı ailelerin başlayamamasına bu da çocuğun gelişimsel sürecini olumsuz ve derinden etkilemektedir. Bundandır ki bazı ailelerde çocuk erken yetişkinlik dönemine gelmiş olsa da beklenti ve gözlemler çocuk ile uyuşmaz.
İkinci evre pazarlık evresidir, bu ebeveynlerin kendilerine yönelttiği suçlamaların sesli şekilde dile getirdikleri, keşkeler, amalar, acabalar ile kurulan cümleleri sık duyduğumuz evredir. Üçüncü evre ise öfke evresidir. Çoğu özel gereksinimli aile kabuklu, sınırlı, tahammülü düşük, katı karakterlere evrilmektedir. Bunun sebeplerinden en güçlü olanı aile yaşadığı zorlu sürecin kendileri tarafından deneyimlenmesi konusunda ciddi bir mağduriyet yaşar bunun başlarına gelmiş olmasından üzüntü duyar gelecekten kaygı duyar başkalarının şanslı olmasına haset duyar. Dördüncü evre ise depresyondur. Aile eğer destek kaynakları tarafından desteklenmez süreçte tüm bu evreleri sırasıyla ve sağlıklı bir şekilde geçirmezse maalesef yas süreci kronikleşecek aile psikolojik açıdan ciddi zorluklar yaşayacaktır.
Zamanla aileler şunu fark eder: Yas, sadece “kayıp” üzerinden yaşanmaz; aynı zamanda “yeniden kurma” üzerinden de yaşanır. Hayatın bir yerinde, her gün aynı acıyla uyanmak yerine, acıyla birlikte yürümeyi öğrenmek başlar. Bu, unutmak değildir. Bu, vazgeçmek hiç değildir. Bu; kalbin bir köşesinde hâlâ aynı kırgınlık varken, diğer köşesinde çocuğun gülüşüne yer açabilmektir. Aileler, bir yandan içlerindeki o eski hayalin izlerini taşırken, diğer yandan yeni bir gerçeğin içinde kendilerine yer bulmaya çalışırlar. Ve bu süreç, çoğu zaman dışarıdan göründüğünden çok daha sessiz, çok daha ağır ve çok daha yalnız yaşanır.
Toplumsal Algı ve Görünmez Mücadele
Çünkü özel gereksinim tanısı, yalnızca çocuğun hayatına değil; ailenin kimliğine, ilişkilerine, sosyal çevresine, ekonomik düzenine ve geleceğe dair kurduğu tüm cümlelere dokunur. Bazı aileler için bu dokunuş, yıllardır devam eden bir mücadeleye dönüşür: “Anlaşılamama” mücadelesi… “Yeterince destek görememe” mücadelesi… “Sürekli açıklamak zorunda kalma” mücadelesi… Aileler çoğu zaman hem çocuğu için güçlü kalmaya çalışır hem de kendi içindeki yıkımı kimseye göstermemeye çabalar. Çünkü toplum, çoğu zaman güçlü görünenin acısını görmez. Gülümseyenin içinde kopan fırtınayı fark etmez.
Toplum çoğu zaman bu yasın adını koymaz; çünkü ortada somut bir kayıp yokmuş gibi görünür. Oysa kayıp, yalnızca birini yitirmek değildir; kayıp bazen kurulan geleceğin, planlanan hayatın, hayal edilen “kolay” ebeveynliğin sessizce elden gitmesidir. Aileler bu kaybı anlatmaya çalıştıklarında “Şükret.” denilerek susturulabilir, “Boş ver.” denilerek küçümsenebilir ya da “Zamanla geçer.” denilerek yalnız bırakılabilir. Fakat yas, geçip giden bir duygu değil; kabul edilmediğinde derinleşen, görülmediğinde ağırlaşan bir süreçtir.
Ve belki de en zor olanı şudur: Aileler çoğu zaman hem çocuğun yasını hem kendi yasını aynı anda taşırlar. Bir yandan çocuğu için umut üretmeye çalışır, bir yandan kendi içindeki kırgınlığı ayakta tutmaya çalışır. Çünkü bu süreçte bazı aileler, kaybettikleri hayali gömmeye bile vakit bulamaz; her gün yeni bir randevu, yeni bir değerlendirme, yeni bir açıklama arasında “yas tutma hakkı” ertelenir. Bu nedenle ailelerin en temel ihtiyacı, yalnızca bilgi ve yönlendirme değil; duygularının görülmesi, yaşadıklarının anlaşılması ve yaslarının meşru kabul edilmesidir.
