Psikolojiye göre aşk, biyolojik dürtüler ile duygusal bağların etkileşimi sonucu ortaya çıkan bir durumdur. Nörobiyolojik düzeyde dopamin, oksitosin ve serotonin gibi kimyasalların etkisiyle yoğun haz, yakınlık ve bağlanma duyguları oluşur. Ancak bu kimyasal oluşumun ötesinde aşk; bireyin benlik algısı, geçmiş deneyimleri ve bağlanma stilleriyle şekillenen, kendilik sınırlarını her gün yeniden tanımladığı karmaşık bir labirent gibidir, sonucu belli olmayan…
Aşk, çoğu zaman kişinin isteklerini, ihtiyaçlarını ve duygusal beklentilerini en yoğun hâliyle deneyimlediği bir alan olarak karşımıza çıkar. Ancak bu yoğunluk her zaman sağlıklı bir bağlanmaya işaret etmeyebilir. Günümüzde aşk sıklıkla “onsuz yapamam” ya da “onsuz yaşayamam” gibi ifadelerle tanımlanır. İlk bakışta bu söylemler güçlü bir sevgi ve derin bir bağlılık göstergesi gibi algılanabilir. Fakat burada sormamız gereken bir soru var: Bu bir tutku mu, yoksa bir tutsaklık mı? Psikolojik açıdan bakıldığında bu tür ifadeler, bireyin yaşam doyumunu ve özdeğerini tamamen bir başkasına devrettiğini ifade eden riskli bir tanımdır.
İki Ayrı Dünya mı, Tek Bir Gölge mi?
Bağlılık ve bağımlılık kavramlarını birbirinden ayırmak, sağlıklı bir yaşam sürmenin yegane temelidir. Toplumda bu iki kavram sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da, aralarında hayati bir fark vardır. Bağlılık, iki ayrı bireyin kendi benliklerini koruyarak, birbirlerinin özgürlük alanına saygı duyarak kurdukları bir iletişimdir. Bu iletişimde iki zihin ve iki kalp karşılıklı etkileşim içindedir. Bağlılıkta bireyler birbirlerine ihtiyaç duyabilir; ancak bu ihtiyaç, nefes almak gibi varoluşsal bir zorunluluğa dönüşmez.
Buna karşılık aşk bağımlılığı, partnerin sevgisini bir “yoğunbakım ünitesi” gibi görmesidir. Bağımlı birey için ilişki, yaşamın tek merkezi haline gelirken diğer tüm roller (iş, arkadaşlık, kişisel gelişim) yavaş yavaş silinir. Partnerin onayı artık bir tercih değil, bireyin özdeğerini belirleyen tek ve en önemli husustur. Bu durum kişiyi ilişki dışında kendini yetersiz, eksik ve hatta “hiç” hissetmeye sürükler, geleceğini tehlikeye atar.
Çocukluğun Yankısı: Bağlanma Stilleri
Hiçbir bağımlılık tesadüf değildir. John Bowlby’nin Bağlanma Kuramı’na göre, çocuklukta bakım veren kişiyle kurulan o ilk temas, yetişkinlikteki aşklarımızın ve hatta arkadaşlıklarımızın, çevremizle etkileşimimizin krokisini çizer. Eğer çocukken ihtiyaçlarımız tutarsız karşılandıysa, yetişkinlikte “kaygılı bağlanma” stiliyle partnerimize sıkı sıkıya sarılabilir, hayatında tek olmak isteyebiliriz. Terk edilme korkusunu dindirmek için partnerin her anını kontrol etme, ondan bir saniye bile ayrı kalmaya tahammül edememe gibi istekler, bu çocukluk yankılarının bir sonucudur. Burada kişi, partnerini değil aslında çocukluğundaki o güvenli limanı aramakta ve o limanı bulma arzusundadır.
Sağlıklı bir ilişkiyi bir tapınağın iki ayrı sütununa benzetebiliriz. Bu iki sütun, aynı çatıyı (ilişkiyi) taşırlar ama birbirlerine yapışık değildirler. Aralarındaki boşluk, onların birey olarak kalmasını sağlar. Bağımlı ilişkiler ise birbirine yaslanan iki iskambil kağıdı gibidir; biri çekildiğinde diğeri mutlaka devrilir. Bağımlı kişi, partnerinin başka ilgi alanlarına zaman ayırmasını bir reddedilme olarak algılar, o zamanlarda da onunla iletişimde olmak varlığını hissettirmek ister. Zamanla kendi ışığını söndürür ve partnerinin ışığıyla aydınlanmaya çalışır, partnerini tamamiyle sahiplenir ve başarılarını kendi başarısı gibi görür. Oysa aşk, bireyin kendisini yok sayması değil; tam aksine kendisi olarak kalabilme cesareti ve seçimidir. Sağlıklı bir ilişkide iki kişi “tek vücut” olmaz; iki tam birey olarak yan yana yürürler, hayatın zorluklarına karşı direnirler.
Öz-Yıkım ve Gerçek Sevgi
Sağlıklı bağlanmanın en temel koşulu, bireyin kendi hedeflerini, değerlerini ve iç sesini koruyabilmesi, kendi hedeflerinden vazgeçmemesidir. Partneri kusursuz bir başyapıt gibi idealize etmek veya onun uğruna tüm kişiliğinden vazgeçmek bir fedakarlık değil, bir öz-yıkımdır, kendi potansiyelini hiçe saymaktır. Unutulmamalıdır ki; karşımızdaki kişi de hata yapabilen, öğrenen ve bizim gibi eksikleri olan bir insandır. Kendi iç sesini bastırarak sürdürülen her ilişki, uzun vadede bireyin kendilik algısını zedeler. Sonuç ise kaçınılmaz bir boşluk, yoğun kaygı ve pişmanlıktır. Kendi ışığını kaybeden birey, zamanla başkalarının hayatlarına tutunma eğilimi gösterir. Oysa gerçek sevgi, bireyi güçlendiren, benliğini genişleten ve yaşam becerisini artıran bir deneyim olmalıdır.
Bazen insanın kendi benliğini yeniden inşa edebilmesi için bir rehbere, yani psikolojik desteğe ihtiyacı olur. Bu destek, kişinin kendi sınırlarını fark etmesine ve “ben” demeyi öğrenerek daha güçlü bir “biz” kurmasına yardımcı olur. Aşkın sağlıklı hali bağımlılık değil; karşılıklı saygı, denge ve bireysel bütünlüğü koruyan onurlu bir bağlılıktır. Kendi ışığını koruyan birey, bu ışıkla hem kendini hem de ilişkisini aydınlatır. Çünkü nihayetinde aşk, bir başkasında kaybolmak değil, bir başkasının varlığında kendi en iyi versiyonunu bulabilmektir ve hayata biz gözüyle bakarken, kendi ideallerini gerçekleştirebilmektir..
Kaynakça
Bowlby, J. (2012). Güvenli Bir Dayanak. (Çev. S. Akçetin). İstanbul: Metis Yayınları. Fisher, H. (2018). Neden Seviyoruz?. (Çev. M. Özkan). İstanbul: Varlık Yayınları. Fromm, E. (2017). Sevme Sanatı. (Çev. I. Gürbüz). İstanbul: Say Yayınları. Levine, A. & Heller, R. (2018). Bağlanma. (Çev. E. Arıkan). İstanbul: Aganta Kitap.
