Aristoteles evreni Ay-altı âlem, Ay-üstü âlem ve sabit yıldızlar alanı olmak üzere üçe ayırır. Ay-altı âlem olarak adlandırdığı yeryüzüdür ve orada her şey dört temel elementten meydana gelmiştir. Su, Toprak, Ateş ve Hava. Ay altı âleminde gördüğümüz her şey bu dört elementin birleşiminden ibarettir. Uzun bir animasyon dizisi olan Avatar dizi filminde bu konu detaylıca gösterilmektedir.
“Avatar: Son Hava Bükücü” serisi, basit bir çocuk animasyonunun ötesinde, insan psikolojik yapısının evrensel dinamiklerini yansıtan devasa bir projeksiyon alanıdır. Bu evren, elementlerin fiziksel kontrolünden ziyade, bu kontrolün ardındaki ruhsal süreçlere ve biyolojik dengelere odaklanır. Dört elementi temsilen dört ulus ve bükme sanatları; aslında karakterlerin iç dünyasının, çatışmalarının ve büyüme süreçlerinin dışa vurulmuş birer sembolüdür. Hikayenin merkezindeki “denge” arayışı, modern psikolojinin “bütünleşmiş benlik” ve “regüle edilmiş sinir sistemi” hedefleriyle birebir örtüştüğü için bu evren, klinik bir vaka analizi için eşsiz bir zemin sunar.
Arketiplerden Sinir Sistemine
Karakterlerin gelişimini anlamak için üç temel kuramsal dayanağı gözden geçirmekte fayda olacaktır: Jung ve arketipleri, Porges ve polivagal teorileri, Siegel ve duyusal regülasyonu dizi filmin temelini ve karakterlerini anlamayı kolaylaştıracaktır.
Jungiyen Analitik Psikoloji: Analitik psikoloji, arketipler ve kollektif bilinç dışı kavramlarıyla psikolojiye yeni bir bakış açısı kazandırmıştır. Arketipler; insan içgüdülerinin analitik psikolojideki karşılığıdır; persona, gölge, anima ve animus ve kendilik olarak adlandırılan arketipler dizi filmde uzun uzun işlenmektedir.
Carl G. Jung’a göre insan psikolojisi dünyayı dört temel fonksiyonla anlamlandırır. Avatar evreninde sezgi hava ile olasılıklar olarak, hissetme su ile empatik bağlar olarak, duyumsama toprak ile somut gerçeklik olarak ve düşünme/irade ateş ile mantık ve libido olarak sembolize edilir.
Polivagal Teori Ve Hayatta Kalma: Stephen Porges’un teorisi, stres anındaki biyolojik tepkilerimizi açıklar. Otonom sinir sisteminin deneyimlere tepki verme ve tepkileri düzenleme yollarını tanımlar. Otonom sinir sisteminin bilgiyi alma ve bazen karşılaştığımız olağanüstü zorluklarla birlikte sıradan bir günün taleplerini güvenli bir şekilde karşılamamıza yardımcı olmak için bir tepki başlatma yollarını açıklar. Üç biyolojik tepki yolunun hiyerarşisini ana hatlarıyla belirtir. Günlük deneyimlere tepki olarak katılım, seferberlik ve çöküş arasında öngörülebilir bir şekilde hareket etme ve çıkma yollarımızın bir haritasını sağlar.
Ventral vagal mod güvenli sosyal bağlanmayı temsil eder. Kendini motive eden, rahat ve anda kalma hissi veren alandır. Bu vagalda bulunan birey kaygı duymadan enerjik olma, içsel arzularla bağlantı kurma, istediği zaman enerji kazanma veya rahatlama yeteneği geliştirmiştir. Daha büyük bir amaca bağlı hissetme eğilimindedir. Sağlıklı sindirim ve bağışıklık sistemi mevcuttur. Neşe ve oyunbazlık duygularına kolayca bağlanabilme yeteneği geliştirmiştir.
Sempatik vagal mod, savaş/kaç tepkisini yani öfke ve mobilizasyonu temsil eder. Bu vagalde olan bireyler sert duruş, sürekli hareket halinde olma, endişeli ve tetikte olma, diş sıkma veya gıcırdatma gibi özellikler gösterir. Rahatlayamama ve sakinleşememe, gözlerin odanın içinde sürekli dolaşması sürekli bir şeyleri kontrol etme veya “düzeltme” ihtiyacı hissetme modundadırlar.
Dorsal vagal ise sistemin kendini kapatıp donmasını yani çaresizliği temsil eder. Bu vagalde bulunan bireyler çökük duruş, halsizlik, düşük enerji, uyuşukluk ve depresyon yaşarlar. Motivasyon eksikliği, uyuşukluk veya kopukluk hissi, “yapamam” veya “nasıl yapacağımı bilmiyorum” gibi düşüncelerle engellenme, içsel istek ve arzularla bağlantı kuramama kendinizi veya amacınızı kaybetmiş gibi hissetmek, “yapmalıyım” veya “yapmam gerekir” gibi düşüncelerle yönlendirilen yapıdadırlar.
Duyusal Regülasyon: Kişinin duygularını anlama, ifade etme ve yönetme yeteneğidir. Bu, hem içsel duygusal durumları hem de dışsal duygusal ifadeleri kapsar. Siegel’in bu kavramı, bir bireyin duygusal yükleri “dağılmadan” ne kadar taşıyabildiğini ifade eder. Karakterlerin bükme yeteneği, aslında bu pencerenin içinde kalıp kalamadıklarıyla doğrudan ilişkilidir.
Karakter Analizleri: Ruhsal Bir Panorama
Aang (Ebedi Çocuk Ve Disosiasyon): Aang, halkının soykırıma uğramasıyla yaşadığı devasa travma karşısında mutlak bir “Dorsal Vagal” kapanma yaşamış ve yüz yıl boyunca bir buzda donup kalmıştır. Jungiyen açıdan “Ebedi Çocuk” arketipine sığınarak sorumluluktan kaçması ve sürekli oyuna yönelmesi, yas sürecinden kaçınma amaçlı bir savunma mekanizmasıdır. Kontrolsüz “Avatar Hali” ise bastırılmış travmatik enerjinin disosiyatif bir patlamasıdır.
Katara (Parentifikasyon Ve Erdem): Annesini erken yaşta kaybeden Katara, vaktinden önce yetişkin rolü üstlenerek “Parentifikasyon” yaşamıştır. Grubun hayatta kalmasını sağlayan “umut” fonksiyonudur. “Kan Bükme” gibi karanlık güçlerle karşılaştığında Gölge arketipiyle yüzleşmiş, ancak intikam yerine regülasyonu seçerek ahlaki bütünlüğünü korumayı başarmıştır.
Zuko (Narsisistik Yaralanma Ve Dönüşüm): Zuko, babası tarafından reddedilmenin yarattığı kronik bir Sempatik Aktivasyon (savaş modu) içindedir. Onun yolculuğu, “onur” kavramını dışsal bir onaydan (baba) alıp içsel bir etik değere dönüştürme sürecidir. Bu süreç, sinir sistemini öfkeden yani sempatik vagalden, Iroh ile kurduğu güvenli bağlanma sayesinde huzura yani ventral vagal alanına çekme hikayesidir.
Sokka (Ego Savunmaları Ve Telafi): Olaylara parçacı değil, bütüncül bakış açısı kazandırmayı başaran karakterdir. Savaş planları ve icatları, eldeki kısıtlı parçaları birleştirip yeni bir “bütün” oluşturma yeteneği bükme yeteneği olmayan Sokka, bu eksikliğini Adleryen bir “Kompansasyon” (telafi) ile stratejik zekaya dönüştürmüştür. Mizahı bir savunma mekanizması olarak kullanarak hem kendi hem de grubun kaygısını normalize eden, grubun analitik egosu rolündedir. Bu yönü de Jungiyen teoride şakacı/ soytarı arketipini gösterir.
General Iroh (Bilge İhtiyar Ve Regülatör): Film evreninin “Koadaptör“üdür. Kendi sinir sistemi o kadar regüle olmuştur ki, yanındakileri de sakinleştirir. Iroh, serinin “Bilge İhtiyar” arketipidir. Kendi evladını kaybetmenin yarattığı yası sağlıklı bir şekilde tamamlamış ve Travma Sonrası Büyüme gerçekleştirmiştir. Kendi “Gölge”siyle (eski savaşçı kimliği) bütünleşmiş olan Iroh, Zuko’nun hırçın sistemini ayna nöronlar aracılığıyla sakinleştiren bir “eş-düzenleyici” görevi görür.
Sonuç olarak denilebilir ki, dizi film boyunca bireylerin dengeye ulaşmak için yaşayacakları süreçler anlatılmaktadır. Avatar anlatısı, ruhsal sağlığın tek bir modda veya elementte çakılı kalmak değil; tüm sistemler arasında esneklikle geçiş yapabilme yetisi olduğunu kanıtlar. Katarsis, karakterlerin sinir sistemindeki travmatik yükü serbest bıraktıkları anlarda gerçekleşir; Iroh’un Zuko’yu bağışlaması bu güven inşasının zirvesidir. Finalde Aang’in ulaştığı “enerji bükme” seviyesi, pasifist benliği ile zorunlu görevlerini sentezlediği, Jungiyen anlamda tam bir “bireyleşme” ve bütünleşmiş benlik noktasıdır.
Kaynakça
-
Dana, D. (2020). Polyvagal Exercises for Safety and Connection.
-
Ogden, P., & Fisher, J. (2015). Sensorimotor Psychotherapy: Interventions for Trauma and Attachment.
-
Siegel, D. J. (1999). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are. (Tolerans Penceresi kavramının kurucusu).
-
Taslaman, Caner, ( 2013), Bing Bang ve Tanrı, İstanbul Yayınevi, İstanbul
