Duygusal zeka, yani literatürdeki adıyla emotional quotient (EQ); kişinin kendisine veya başkasına ait duyguları anlama, yönetme ve yönlendirme yeteneğidir. Bu yetenek, bireyin kendi başarısında rol oynadığı kadar toplum sağlığı açısından da oldukça önemlidir. Çünkü bu yetenek sosyal becerileri ifade eder.
Duygusal zekanın gelişim süreci, genetik faktörlerin etkisiyle birlikte doğumdan sonra da geliştirilebilir. Başlangıçta kişinin kendi duygularını anlayabilmesi, daha sonra başkalarının duygularını anlayarak empati kurabilmesi duygusal zeka için önemli bir göstergedir.
EQ beş ana faktör altında değerlendirilir:
-
Öz yönetim
-
Öz farkındalık
-
Sosyal farkındalık
-
İlişki yönetimi
-
Motivasyon
Duygusal Zekanın Ölçülmesi
Duygusal zekânın ölçümü, bireyin kendi ve başkalarının duygularını algılama, anlama, düzenleme ve uygun biçimde kullanma yeterliliğini değerlendirmeyi amaçlayan psikometrik araçlarla yapılır.
Günümüzde duygusal zekâyı ölçmek için iki temel yaklaşım bulunur:
-
Öz-bildirim temelli ölçümler
-
Performans temelli ölçümler
Öz-bildirim testleri (örneğin EQ-i), bireyin kendisi hakkında yaptığı değerlendirmelere dayanırken; performans temelli testler (örneğin MSCEIT) bireyin duygusal problemleri çözme becerisini ölçer.
Araştırmacılar, performans temelli ölçümlerin öznel yanlılığı azaltması nedeniyle daha güvenilir olduğunu savunurken; öz-bildirim testleri ise zaman açısından pratik olmaları nedeniyle yaygın şekilde kullanılmaktadır.
Günümüzde Zorbalık
Zorbalık, UNESCO’nun 2022’de yaptığı çalışmaya göre dünyada çocukların yaklaşık üçte birini etkilemektedir. Ergenler arasında kurban olma oranları %2–32, zorba olma oranları %1–36 arasındadır (HBSC, 2012).
Çeşitli ülkelerde yapılan araştırmalarda, okullarda %8–75 oranında zorbalık yaygınlığı saptanmıştır. 12–18 yaş aralığındaki 335.519 genci kapsayan bir meta-analiz çalışmasında, yüz yüze zorbalık için ortalama %35 yaygınlık olduğu görülmektedir (Modecki vd., 2014).
İstatistiklerden de görüldüğü üzere, zorbalık yapanların oranı zorbalığa uğrayanların oranından daha fazladır. Bu durum, çocukların sosyal yaşamlarında, ahlaki gelişimlerinde ve doğrudan duygusal zekalarına ne kadar önem verildiği sorusunu gündeme getirir.
Duygusal Zekanın Akran Zorbalığı Üzerindeki Etkisi
Günümüzde çocukların dahi birbirleriyle kıyaslandığı, ebeveynlerin çocukları üzerinden başarı yarışları yaptığı bir dönemde yaşıyoruz. Bu yarış özellikle akademik başarıyı ölçen IQ üzerinden yürütülüyor.
Oysa çocuğun ahlaki davranışlarını denetlemek çoğu zaman geri planda kalıyor. Analitik zekayı ölçmek akademik açıdan elbette önemlidir; ancak duygusal zekanın da akademik zeka kadar önemli olduğunu hatırlamak gerekir.
Duygusal zekanın önemini vurgulamamız gereken en kritik konulardan biri, akran zorbalığıdır. Çünkü bu durum yalnızca ülkemizde değil, dünya genelinde oldukça sık rastlanan bir olgudur.
Akran zorbalığı ile duygusal zekanın ilişkisini şöyle açıklayabiliriz:
-
EQ’su düşük olan çocuk, empati kurma yeteneğinden önemli ölçüde yoksundur.
-
Bu yoksunluk, akranına psikolojik, sosyal ya da fiziksel zarar vermesine ve bundan arkadaşının duyduğu rahatsızlığı anlayamamasına neden olur.
-
Bazı durumlarda ise zorba, arkadaşının rahatsızlığından memnuniyet duyar. Çünkü kurban üzerinde bir üstünlük kurmuş ve bu üstünlükle sosyal çevresinde “zorba” olarak var olmuştur.
Tam da bu noktada, duygusal zekayı geliştirmenin bireysel ve toplumsal ruh sağlığı açısından önemi açıkça görülür. EQ’su yüksek olan çocuk, hem kendi hem de çevresinin farkındadır.
Farkındalığı yüksek olan çocuk, kendi duygularını yönetebilmekle beraber çevresindeki insanların duygularını da anlamlandırabilir ve zorbalığı en azından bilinçli olarak tercih etmeyebilir.
Çocuklarda Duygusal Zekayı Geliştirmenin 5 Yolu
-
Duygularını isimlendirmelerine yardımcı olun:
Çocuklar genelde yaşadıkları duyguları tanımlamakta zorlanır. Duyguyu yaşadığı sırada “şu an galiba öfkelisin” veya “sanırım çok heyecanlısın” gibi tanımlayıcı cümleler kurmak, çocukların duygularını anlamlandırmalarını kolaylaştırır. -
Empatiyi teşvik edin:
Çocuklar zarar verici davranışta bulunduğunda “sence arkadaşın şu an nasıl hissediyor?” gibi sorular sormak, çocuğun empati yeteneğini geliştirir. -
Problem çözme becerisini destekleyin:
Karşılaşılan sorunu çocuk için çözmek yerine, problemi çözebileceği yollar hakkında birlikte fikir alışverişi yapın. -
Model olun:
Kendi duygularınızı açıkça ifade ederek çocuğunuzu teşvik edin. Örneğin, “şu an çok öfkeliyim, biraz ara vermeye ihtiyacım var” gibi ifadeler kullanın. -
Olumlu pekiştireç kullanın:
Çocuğunuz duygularını ifade ettiğinde ya da empati kurduğunda, olumlu geri bildirim vermek bu davranışın kalıcılığını ve tekrarını artırır.
Sonuç
Bugün çocuklarda geliştirilen duygusal zeka, yarının daha bilinçli, anlayışlı ve adil toplumlarının temelidir.
Çünkü empati kurabilen bir nesil, zorbalığı değil dayanışmayı; rekabeti değil paylaşımı seçer.
EQ’nun güçlenmesi, yalnızca bireysel değil, küresel bir iyileşme sürecidir.
Kaynakça
-
Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2004). Emotional Intelligence: Theory, Findings, and Implications. Psychological Inquiry.
-
Bar-On, R. (1997). Bar-On Emotional Quotient Inventory (EQ-i): Technical Manual. Toronto: Multi-Health Systems.
-
Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2002). MSCEIT User’s Manual. Toronto: Multi-Health Systems.
-
Petrides, K. V., & Furnham, A. (2000). On the Dimensional Structure of Emotional Intelligence. Personality and Individual Differences.
-
UNESCO (2022).
-
Modecki, K. L., Minchin, J., Harbaugh, A. G., Guerra, N. G., & Runions, K. C. (2014). Bullying prevalence and the effects of age, sex, and ethnicity: A meta-analysis of cross-national data. Psychological Bulletin.
